Tổng Quan Về Quá Trình Đô La Hoá Trong Kinh Tế (Phần 1)

15/02/2015 - 22:37 7869     0

Đô la hoá có thể hiểu là quá trình một nước bỏ hoàn toàn đồng tiền nội tệ và thay vào đó sử dụng đồng tiền của một nước khác có tính ổn định hơn làm phương tiện thanh toán hợp pháp. Tuy khái niệm này được gắn liền với đồng Đô la Mỹ nhưng việc chuyển đổi ra bất kỳ ngoại tệ có tính ổn định nào khác – ví dụ như đồng Euro Châu Âu, đồng Yên Nhật, đồng Mác Đức - đều thường được gọi là Đô la hoá.

 

Phân loại Đô la hoá

Có rất nhiều cách phân loại Đô la hoá trong nền kinh tế. Bài viết này xin được phân loại quá trình này thành hai dạng chính: Đô la hoá chính thức (toàn phần) và Đô la hoá không chính thức (bán phần)

Đô la hoá chính thức

Quá trình này diễn ra khi Chính phủ đưa ra quyết định chính thức sẽ sử dụng một ngoại tệ cho tất cả các giao dịch, bao gồm cả giao dịch của Chính phủ lẫn nợ của tư nhân – cả tài khoản ngân hàng công cộng lẫn tư nhân đều được đổi ra Đô la. Đồng nội tệ thường sẽ vẫn được chấp nhận cho đến khi toàn bộ số tiền này được rút ra khỏi hệ thống lưu hành tiền tệ. Trong quá trình đô la hoá toàn phần, các doanh nghiệp trả lương cho công nhân bằng đô la và các giao dịch mua bán “ngoài đường” đều được thực hiện bằng Đô la. Để chuyển hoá, các nước phải đưa ra tỉ giá dựa trên giá trị chuyển đổi các khoản nợ cũ, các hợp đồng và tài sản tài chính sang tiền mới.

Đô la hoá không chính thức

Đôi khi được gọi là “đồng tiền thay thế”, Đô la hoá không chính thức là một hình thức rất phổ biến. Phần lớn các thị trường đang phát triển đều có Đô la hoá không chính thức, ở một số nước quá trình này diễn ra mạnh mẽ hơn ở các nước khác. Đô la hoá không chính thức xảy ra khi giá trị của đồng nội tệ dao động quá nhiều vì vậy đồng Đô la được sử dụng để giao dịch mua bán, tiết kiệm cá nhân và khi vay tiền vì nó đáng tin hơn.

Ở cả hai thành phố La Habana của Cuba và Lima của Peru, khách du lịch thường trả tiền taxi và Coca-Cola bằng Đô la, và đồng Đô la cùng song song tồn tại với đồng nội tệ. Tương tự như vậy, khi Argentina chưa chính thức Đô la hoá - mặc dù khả năng này đã được tranh cãi rộng rãi từ khi Tổng thống Carlos Menem đưa ra ý tưởng này vào năm 1999 – gần như toàn bộ nền kinh tế đã sử dụng đồng Đô la. Trước khi đồng Peso bị mất giá tháng 1 năm 2001, phần lớn các giao dịch như vay mua xe hoặc mua nhà đều được thanh toán bằng Đô la. Hiện nay khi đồng Peso trượt giá quá nhanh, thìi tất cả mọi người đổ xô đi mua đồng Đô la và tạo nên một cơn sốt tràn ngập cả nước. Nếu Argentina quyết định Đô la hoá, đây sẽ là nước lớn nhất từ trước tới nay quyết định như vậy.

Tại sao lại Đô la hoá?

Quyết định Đô la hoá một phần là do đất nước đang phải đối đầu với tỉ lệ lạm phát không thể kiểm soát nổi và phá giá đồng nội tệ sẽ đe dọa toàn bộ nền kinh tế. Những người đang có trong tay đồng nội tệ sẽ đòi hỏi lãi suất rất cao để bù vào khoản trượt giá. Ngân hàng Trung ương sẽ tăng lãi suất để bảo vệ đồng nội tệ khỏi bị trượt giá quá nhanh. Trong hoàn cảnh nghiêm trọng như vậy, rất nhiều người kinh doanh sẽ vay bằng ngoại tệ để nhận được mức lãi suất thấp. Việc người dân mất niềm tin vào đồng nội tệ và đổ xô mua Đô la sẽ làm cho đồng nội tệ càng mất giá hơn. Bất chấp lãi suất cao, người dân vẫn giảm gửi tiền tiết kiệm bằng nội tệ và nhiều nhà kinh doanh sẽ chuyển vốn của họ ra nước ngoài.

Cần nhấn mạnh rằng bản thân Đô la hoá khi được sử dụng như một hệ thống hối đoái, không đảm bảo được sự ổn định và tốc độ phát triển kinh tế. Khi một nước quyết định Đô la hoá, nước này chấp nhận chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung ương Mỹ (Cục dự trữ Liên bang) và vì vậy sẽ hoàn toàn được giải thoát khỏi chu kỳ lạm phát và sụt giá đồng tiền.

Tuy Đô la hoá mới chỉ trở thành mốt trong hơn một thập kỉ qua, nó không phải là một hệ thống hối đoái mới. Panama đã áp dụng Đô la hoá suốt hơn một thế kỉ qua. Các nhà kinh tế học đã từng bàn cãi trong một thời gian dài về giá trị của Đô la hoá, tuy nhiên, hình thức này thu hút nhiều sự chú ý hơn trong những năm gần đây, sau khi Ecuador và El Salvador thực hiện Đô la hoá chính thức. Thêm vào đó, sự kiện một nước lớn như Argentina vẫn tiếp tục cân nhắc ý tưởng về Đô la hoá đã làm cho những cuộc bàn luận công khai về vấn đề này càng ngày càng lan rộng.

Điều kiện để Đô la hoá thành công

Để Đô la hoá được thành công, cần những điều kiện tiên quyết sau:

Thứ nhất, đất nước áp dụng Đô la hoá, tức là nước chuyển đổi toàn bộ đồng nội tệ ra Đô la, phải có đủ vốn dự trữ ngoại tệ. Nếu không có đủ dự trữ, có nghĩa là sẽ có sự thiếu hụt Đô la. Nếu không có đủ ngoại tệ mạnh để đảm bảo dự trữ, Chính phủ có thể sẽ phải chấp nhận tỉ lệ ngoại hối thấp hơn.

Thứ hai, nước này phải có một hệ thống ngân hàng mạnh. Một hệ thống ngân hàng yếu kém sẽ dễ đổ vỡ. Ảnh hưởng nặng nề của một hệ thống ngân hàng đang sụp đổ đến nền kinh tế có thể được khắc phục bằng cách khẩn cấp rót thêm tiền mặt. Một nền kinh tế được Đô la hoá, theo định nghĩa, không thể thực hiện được việc này. Nói cách khác, Ngân hàng Trung ương sẽ mất khả năng tránh khủng hoảng ngân hàng vì đã bị Ngân hàng Trung ương của nước phát hành đồng tiền thay thế tước mọi quyền kiểm soát.

Cuối cùng, nên giữ thâm hụt ngân sách ở mức thấp. Với một nền kinh tế được Đô la hoá, Chính phủ thường không được phép giữ thâm hụt ngân sách ở mức cao, có nghĩa là chi nhiều hơn thu. Thâm hụt ngân sách trong nền kinh tế Đô la hoá, không thể được giải quyết bằng cách in thêm tiền.

Những quốc gia đã thực hiện Đô la hóa

Panama

Nước đầu tiên tiến hành Đô la hoá toàn phần là Panama. Từ năm 1904, sau khi tách ra khỏi Colombia, Panama đã dùng đồng Đô la. Việc này đã có ảnh hưởng rất tốt đến nền kinh tế của Panama. Ví dụ trong suốt những năm 1990 lạm phát hầu như không vượt quá 1% một năm. Nhưng đồng thời Đô la hoá vẫn không giúp Panama được hoàn toàn độc lập với trợ giúp của các tổ chức bên ngoài. Từ năm 1973 Panama tiếp nhận hơn 15 chương trình của Quỹ Tiền tệ quốc tế, và Đô la hoá cũng không ngăn được việc Panama mất khả năng trả nợ nước ngoài vào giữa những năm 1980.

Ecuador

Ecuador bắt đầu thực hiện chuyển đổi vào đầu năm 2000. Đô la hoá là phương cách cuối cùng của Ecuador khi nước này cố vượt qua một cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng, với một hệ thống ngân hàng suy sụp, đồng nội tệ (đồng Sucre) mất giá, và sự chống đối của người dân bản xứ. Khi Tổng thống Jamil Mahuad thông cáo ý định Đô la hoá vào tháng 1 năm 2000, quá trình này đã bắt đầu được tiến hành, đất nước đã đang trong quá trình Đô la hoá một cách mạnh mẽ. Tuy nhiên thông cáo của tổng thống đã dẫn đến một cuộc đảo chính, và tổng thống đã phải từ chức. Chính quyền dân sự được tái lập vào tháng 2, nghị viện Ecuador thông qua luật cho phép được Đô la hoá toàn phần.

Trước khi đổi hệ thống tiền sang Đô la, Ecuador đã thử tiến hành nhiều biện pháp hối đoái khác nhau như tỉ giá cố định, chính sách ghìm tỉ giá. Tất cả các biện pháp này đều không có hiệu quả và đến nay quyết định Đô la hoá vẫn được coi là hợp lý đối với Ecuador.

El Salvador

Cuối tháng 11 năm 2000 nghị viện El Salvador thông qua luật thực hiện Đô la hoá toàn phần trong cả nước. Bắt đầu từ ngày mùng 1 tháng 1 năm 2001 các máy đếm tiền tự động đều được nạp chương trình để phát ra đồng Đô la và tất cả các tài khoản ngân hàng đều chuyển sang Đô la. Sự thay đổi này không hẳn do nguyên nhân khủng hoảng kinh tế trầm trọng như trường hợp của Ecuador. Trên thực tế, lạm phát ở Salvador thấp, chỉ khoảng 1.3% trong vòng 1 thập kỷ trước. Đô la hoá thật ra la để thu hút đầu tư nước ngoài vào El Salvador.

Cũng như người dân Ecuador, người Salvador không ngạc nhiên mấy khi nghe quyết định Đô la hoá vì tỉ giá giữa đồng nội tệ Colon và đôla đã được cố định trong suốt 8 năm. Ngân hàng Trung ương Salvador ước tính gần 70% số tiền đang được sử dụng tại thời điểm đó là Đô la. Cũng như trường hợp trên, lợi ích của Đô la hoá còn cần được xem xét thêm. Tuy nhiên cũng đã có những dấu hiệu tốt: ngày El Salvador tiến hành chuyển đổi sang đồng tiền mới lãi suất tiêu dùng và vay mua nhà giảm từ 17% xuống 11%.

Một vài quốc gia khác

Vài năm trước đây, Mỹ thông báo là Đô la sẽ được coi là đồng tiền chính thức của Đông Timor, nước vừa tuyên bố độc lập khỏi Indonesia. Tháng 12 năm 2000, Guatemala thông qua luật cho phép được sử dụng Đô la rộng rãi, tuy không tuyên bố hẳn là sẽ dô la hoá toàn phần. Một loạt các nước khác cũng đã cân nhắc về quyết định đôla hoá ví dụ như Costa Rica, Honduras, Nicaragua. Vài người đã đề nghị Đô la hoá Afganistan, như một biện pháp tạm thời cho đến khi Chính phủ được đặt trong một chế độ chính trị ổn định. Trong khi nhiều nước vẫn sử dụng đồng Đô la là chính, không có nước nào thay đổi chính sách Đô la hoá toàn phần, và đây thường được coi là một chính sách cố định.

Mời các bạn đón đọc phần 2 của bài viết tại đây: Tổng Quan Về Quá Trình Đô La Hoá Trong Kinh Tế (Phần 2)