SAGA- saga.vn. Câu hỏi đặt ra là liệu có giải pháp nào đủ sức “hấp dẫn” nhân tài ở lại địa phương để cống hiến và phát triển? Giải pháp đó liệu có đi vào lối mòn của các chương trình thu hút người tài trước đây? Làm sao để góp phần xoá dần khoảng cách nông thôn – thành thị về thu nhập, nhân lực... một cách bền vững nhất? Có lẽ đây là một bài toán khó đòi hỏi nhà nước, doanh nghiệp, gia đình và bản thân mỗi công dân cần phải nỗ lực thay đổi mình, thay đổi phương pháp sử dụng người tài, thay đổi cách nghĩ của mình về quê hương, về địa phương để ngày làm cho đất nước, địa phương ngày càng trở nên phồn thịnh.

Để giữ người tài, trước hết cần thay đổi quan niệm: “Không phải chỉ ở thành phố mới phát triển”. Một người bạn của tôi tốt nghiệp ra trường với tấm bằng loại giỏi, khi được hỏi có dự định trở về quê nhà để làm việc hay không, đã trả lời rằng: “Trở về quê coi như uổng công học hành bao nhiêu năm”. Cô ấy còn định mang cả gia đình lên Sài Gòn sống nếu tìm được một công việc tốt, mặc dù gia đình đã ổn định ở thành phố Nha Trang. Hầu hết các bạn trẻ sau khi tốt nghiệp đều có nguyện vọng được ở lại làm việc tại các thành phố lớn để tìm cơ hội phát triển nghề nghiệp và cuộc sống. Thực tế đúng là cơ hội về việc làm ở những thành phố lớn nhiều hơn, phong phú hơn. Tuy nhiên, ít ai suy nghĩ được rằng ở ngay tại quê nhà của mình vẫn có thể phát triển, thậm chí còn dễ dàng hơn do sự cạnh tranh không gay gắt bằng ở các đô thị lớn.

Có câu: “Dạy con từ thuở còn thơ”. Nên chăng mỗi địa phương cần giáo dục ý thức về tình yêu quê hương, những tấm gương vượt khó, những thành tựu, thế mạnh của mỗi vùng và những con người tiêu biểu đã làm rạng danh quê hương đó cho các cấp học từ mẫu giáo đến đại học. Vì sao người lớn chúng ta lại dạy thế hệ đi sau là phải bay xa, đi ra ngoài quê hương của mình. Theo thời gian, thế hệ trẻ đó sẽ không còn ý thức được về quê hương mình mà chỉ còn duy nhất tâm niệm là phải rời quê hương mới trở nên thành đạt. Có phải chúng ta đã vô tình làm cho những thế hệ tương lai, những nhân tài của đất nước rời xa quê hương mình hay không? Tôi vẫn nhớ mãi lời của một nhà khoa học Việt kiều khi trở về nước, đại ý rằng: Với sự phát triển của họ, sự đóng góp của tôi chỉ như một hạt cát nơi đại dương mênh mông. Còn khi trở về quê hương, tôi mới thấy mình thật sự hữu ích.

Hơn thế nữa, sự thành công của mỗi con người không phải chỉ bằng con đường học và “Học đại học không phải là con đường duy nhất”. Không biết từ bao giờ, người ta lại nghĩ “nhân tài” đồng nghĩa với học thức, bằng cấp, địa vị… Thực tế có không ít nhân tài chưa bao giờ bước chân vào ngưỡng cửa đại học bao giờ. Nhiều người tài trên thế giới và ngay ở Việt Nam chúng ta không phải đi lên từ con đường học đại học. Những cống hiến của họ trong rất nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, văn hoá... luôn được người đời ghi nhận. Do vậy, chúng ta phải giúp đỡ, chỉ dẫn cho thế hệ trẻ biết con đường mà mình sẽ đi trong tương lai. Hãy chỉ cho thế hệ trẻ biết khả năng của mỗi người để họ biết đứng ở đâu trong cuộc đời. Do đó, cần để các bạn trẻ thấy rằng vào đại học không phải là con đường duy nhất. Có những người công nhân, người thợ tay nghề cao vẫn được hưởng một mức lương cao hơn so với những cử nhân tốt nghiệp đại học. Ở các công ty trên thế giới, một số nhân viên kinh doanh có thu nhập cao hơn cả CEO cũng là chuyện bình thường. Vì vậy, việc hướng nghiệp cho lớp trẻ là hết sức cần thiết. Chúng ta nên tổ chức nhiều chuyên đề về định hướng nghề nghiệp cho giới trẻ bằng các phương tiện truyền thông đại chúng, các trung tâm hướng nghiệp, trung tâm thông tin và tổ chức thường xuyên các buổi hướng nghiệp tại các trường phổ thông để thế hệ trẻ nắm bắt được thông tin, tự kiểm tra năng lực của mình. Ngoài ra, cũng giúp các bậc phụ huynh có được các thông tin cần thiết để hỗ trợ con cái trên con đường lập nghiệp của mình.

Mặt khác, động cơ làm việc của hầu hết người lao động là vì mưu cầu cuộc sống. Tuỳ vào điều kiện của mỗi người mà mưu cầu ấy có những mức độ nhất định. Nhu cầu đó nhất định sẽ bắt đầu bằng nhu cầu ăn, mặc ở... Khi những nhu cầu cơ bản đó được cải thiện thì mỗi người sẽ phát sinh những nhu cầu khác cao hơn. Do vậy, điều gì sẽ xãy ra cho công ty hay địa phương khi thu nhập của người tài nói riêng và người lao động nói chúng không đủ trang trải cho những nhu cầu đó thậm chí là những nhu cầu cơ bản? Thật dễ để trả lời rằng doanh nghiệp đó, địa phương đó sẽ đối diện với nạn “chảy máu chất xám”. Do vậy, “chính sách đãi ngộ xứng đáng” là giải pháp tốt nhất để giữ chân người tài. Phải có một chính sách lương bổng tương xứng với khả năng, công sức thì mới thu hút và giữ chân được những nhân tài này. Nói như thế không có nghĩa là ở các thành phố lớn, người ta trả lương vài ngàn đô một tháng thì địa phương mình cũng phải như vậy. Nhưng ít ra cũng phải có mức lương cao hơn so với mặt bằng chung của địa phương, để các nhân tài cảm thấy công sức của mình được bù đắp một cách xứng đáng. Ngoài ra, các chế độ đãi ngộ khác cũng cần được thực hiện và duy trì thường xuyên, như: cung cấp nhà ở, phương tiện đi lại, sở hữu cổ phần...

Bên cạnh đó, “Quan tâm, đãi ngộ đối với gia đình người tài” cũng là một giải pháp không thể không tính tới. Có một chế độ đãi ngộ tốt đối với bản thân người tài chỉ là bề nổi của cái gọi là “chính sách thu hút nhân tài”. Thật ra còn có một sự ảnh hưởng to lớn đối với quyết định trở về, đó chính là chế độ đãi ngộ, sự quan tâm đặc biệt của mỗi địa phương đối với gia đình những nhân tài. Thử hỏi có người nào không cảm kích khi thấy cha mẹ, vợ con mình được quan tâm và chăm sóc một cách chu đáo, tận tình? Với truyền thống của Việt Nam, một người con sẽ làm gì khi người ba, người mẹ hay những người thân đề nghị họ quay về? Chẳng thế mà Trung Quốc - một đất nước giàu truyền thống Á Đông – đã thực hiện các chính sách đãi ngộ cực tốt cho thân nhân của các nhân tài, chẳng hạn như: gia đình họ được hưởng những dịch vụ chăm sóc y tế suốt đời, con cái họ được ưu tiên ghi danh vào các trường đại học… Thiết nghĩ, Việt Nam cũng nên học tập Trung Quốc ở điểm này, mặt khác lại có thêm những sự quan tâm tinh thần theo truyền thống hiếu lễ của quê hương như: thăm hỏi, động viên, săn sóc... cho cuộc sống gia đình những hiền tài. Đó chính là sức ảnh hưởng mạnh mẽ mà không phải nơi nào cũng có được.

Ngoài ra, cần “Phân công công việc hợp lý” đối với hiền tài để họ thực sự cảm thấy mình được trọng dụng. Một số người sau khi hăm hở trở về địa phương theo chính sách trải thảm đỏ, đã cảm thấy chán nản vì không được bố trí đúng công việc chuyên môn của họ. Thực tế nguyên nhân do chủ trương “thu hút nhân tài tổng hợp”, tức các địa phương chỉ biết nhận người một cách ào ạt mà không có một quy hoạch cụ thể để thu hút nhân tài phù hợp với thế mạnh, với định hướng phát triển của tỉnh nhà. Chẳng hạn, địa phương có thế mạnh về du lịch thì nên thu hút nhiều người tài với chuyên môn về du lịch, còn các ngành khác thì có chỉ tiêu cụ thể tùy theo sự phát triển của ngành nghề và sự thiếu hụt nhân lực của ngành đó. Có như vậy mới tránh được tình trạng nhân tài ở lĩnh vực này lại phải làm việc ở ngành nghề khác. Thêm vào đó, cần tạo điều kiện tối đa để họ có thể phát triển, nghiên cứu, sáng tạo trong lĩnh vực chuyên môn của mình. Như thế chuyên môn của họ sẽ ngày càng được nâng cao và không cảm thấy nhàm chán, thất vọng.

Việc thu hút nhân tài về địa phương là một bài toán khó nhưng không phải là không có giải pháp. Cái khó là ở chỗ cần có một chiến lược đủ xa, đủ rộng chứ không phải theo kiểu “ăn xổi ở thì” được. Nhân tài có thể quay trở về đó rồi lại ra đi ngay đó. Không thể đo lường hết hậu quả của việc tái chảy máu chất xám này. Do đó, tôi mạn phép đưa ra một vài phương án nhằm giúp các địa phương nhìn ra rõ bản chất của vấn đề. Việc thực hiện thành công hay không xuất phát từ thành ý muốn đóng góp, xây dựng quê hương của những người có tâm huyết chứ không phải là chạy theo phong trào, thành tích. Mong lắm thay!...

=======
Bài viết www.saga.vn hợp tác báo Doanh nhân Sài Gòn cuối tuần, số 236
=======