Tỷ trọng dịch vụ - con số biết nói

Năm 2005, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) từ dân số hơn 10 triệu người của Bỉ lên tới 350 tỷ USD. Một quốc gia với dân số bằng 1/8 Việt Nam, đất đai bằng chưa đầy 1/10 lại có thể tạo ra GDP gấp 8 lần Việt Nam. Sự dồi dào hàng hóa nông nghiệp chế biến, từ bơ, sữa, kem, pho mát, sôcôla, thịt bò, v.v.. dễ làm ta liên tưởng tới một quốc gia nông nghiệp. Tuy nhiên, kết quả thống kê cho thấy, bất chấp sự dồi dào đó, nông nghiệp chỉ chiếm 1% GDP của nước Bỉ. Hơn nữa, tỷ trọng đóng góp của công nghiệp vào GDP Bỉ cũng chỉ khiêm tốn 24%. Như vậy, 75% giá trị xã hội tạo ra nằm ở ngành dịch vụ, ở nền kinh tế mạnh nhất thế giới là Mỹ con số này là 78%.

 

Ở Việt Nam, câu chuyện chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng cường khu vực dịch vụ đã được nhắc đến từ lâu nhưng cho đến hết năm 2006, khu vực này mới chiếm 38%¹.  Nói như vậy không phải để chê, chúng ta thống nhất với nhau rằng ngành dịch vụ đang ngày càng có vai trò quan trọng. Trong không khí sôi nổi đó, các dịch vụ tài chính đương nhiên trở thành tâm điểm, nhất là trong tình hình thị trường tài chính, thị trường chứng khoán (TTCK) trở lên đặc biệt nóng từ cuối năm 2006 đến tận thời điểm chúng ta đang nói câu chuyện này.

Thương mại là khởi nguồn văn minh, từ thời Moses dẫn người dân Do Thái đi tìm miền đất mới đến con đường tơ lụa và sự thịnh vượng của những vùng đất giao thương ven biển, điển hình là những thành phố như Antwerp, Oostende, Bruxelles, Gent, Liège, Zeebrugge,… của nước Bỉ trù phú mà ta vừa nhắc ở trên.

Tài chính và đầu tư là giai đoạn kế tiếp của thương mại. Đó cũng là giao thương, được thực hiện sôi nổi, không giới hạn phạm vi không-thời gian, điểm khác là ở đó người ta giao dịch những mặt hàng cao cấp. Quay lại với TTCK nóng bỏng. Ngoài 60 công ty chứng khoán được nêu tên chính thức trên website của Ủy Ban Chứng Khoán, con số hồ sơ chờ xét duyệt có lẽ đã lên tới hàng trăm, chưa nói đến hồ sơ các công ty quản lý quỹ, các ngân hàng cũng đang nằm chờ. Một không khí làm ăn nhộn nhịp.

Hành trình làm giàu văn minh

Rõ ràng những ngành dịch vụ này phải đang có sức cuốn hút lớn.

Kết thúc 2/3 năm 2007, sức tăng trưởng thế hiện qua số công ty chứng khoán tăng gần gấp ba, số công ty niêm yết tăng hơn hai lần và mức vốn hóa thị trường có lẽ cũng đã tăng gấp rưỡi so với thời điểm không kém phần nóng bỏng là cuối năm 2006. Đây đáng lẽ là con số đáng vui mừng và cũng nên vui mừng thật. Nhưng nhìn xa hơn, ta vẫn phải lo. Vì sao chúng ta vẫn khấp khởi mừng rồi nín thở với hoạt động giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài, thấp thỏm đoán những tổ chức tài chính uy tín như Merrill Lynch hay HSBC nói gì trong báo cáo của họ, hân hoan chào đón những thương vụ mua vốn cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài với một doanh nghiệp trong nước. Câu trả lời ở góc độ đơn giản là vì họ - người nước ngoài – đang ngày càng hiện diện nhiều hơn trên TTCK của Việt Nam; ở tầm xa và phức tạp hơn, câu trả lời là WTO.

Trước khi đi sâu hơn vào các dịch vụ đang có trên thị trường, ta thử nhìn xem đã, đang và sẽ có những ảnh hưởng gì từ WTO tới TTCK Việt Nam. Ta nhìn thấy những điều chỉnh về mặt cơ chế quản lý, hệ thống khung pháp lý, cơ chế và kỹ thuật vận hành, những nguồn vốn rất lớn từ đâu đổ vào, sự hiện diện của những người khổng lồ tài chính. Đó là biểu hiện. Nhìn vào bản chất, có một số tác động căn bản, có thể thấy rõ nhất là “hiệu ứng dầu loang“ (spillover). Hiệu ứng này có thể hiểu như việc thị trường Việt Nam dần cùng nhịp đập với thị trường toàn cầu. Không phải ngẫu nhiên trong khoảng 3-4 tháng gần đây, báo chí, công chúng nhắc và quan tâm nhiều hơn đến biến động các TTCK trên thế giới, đặc biệt là thị trường Mỹ. Đó vẫn là biểu hiện.

Cách đây không lâu, chúng tôi có trao đổi với hai giám đốc điều hành của một quỹ đầu tư lớn từ Mỹ. Công việc của họ có vẻ là đánh giá một doanh nghiệp để đầu tư, kỳ thực họ “thành khẩn” thừa nhận đang tiền trạm để mở đường cho gần 200 quỹ đầu tư Mỹ khác đang sắp quân tràn vào Việt Nam. Lượng vốn của các quỹ này nếu đổ vào đồng loạt có thể quét sạch tất cả những gì ta đang thấy trên TTCK. Khó mà đoán trước điều gì sẽ có thể xảy ra nhưng xu hướng hoạt động sáp nhập & mua lại (M&A) diễn ra tích cực là chắc chắn.

Như thế, tác động số một của hiệu ứng dầu loang là làm tăng mạnh chỉ số bất ổn định (volatility) chung của toàn thị trường. Tính bất ổn tăng cao đồng nghĩa với rủi ro (bản chất là những bất trắc có khả năng dự báo) cũng sẽ rất cao. Các cơ hội đầu tư không khan hiếm nhưng rủi ro thì luôn thường trực. Rất nhiều cơ hội đầu tư có thể được xếp vào nhóm đầu tư mạo hiểm.

Tác động tiếp theo của hiệu ứng trên là việc xuất hiện khả năng tích lũy vốn nhanh chóng của một số đối tượng ở một thời điểm nhất định trong những điều kiện nhất định. Lượng vốn được tích lũy tăng đột biến qua chỉ một số động tác trên thị trường tài chính. Kết quả là xuất hiện những cá nhân và tổ chức sở hữu hàng trăm, hàng nghìn tỉ sau một thời gian tương đối ngắn. Đương nhiên tương ứng cũng sẽ có những người trở thành tay trắng chỉ sau một đêm.

 

Hệ quả trực tiếp từ hiệu ứng dầu loang và hiện tượng tích lũy nhanh chóng là tình trạng rút vốn ào ạt (capital flight). Hiện tượng này còn đáng lưu ý hơn và chính là nguyên nhân trực tiếp của khủng hoảng tài chính Châu Á 1997. Khi bình to và bình con thông nhau thì một mặt bình con sẽ đầy nước rất nhanh, nhưng mặt khác khi đã bỏ đi các nút chặn, nước cũng có thể bị rút lại, nhanh và ồ ạt như khi nó đến. Vốn bị rút ra nhanh và đột ngột có thể dẫn đến tình trạng đột quỵ của TTCK và lan tỏa nhanh chóng ra toàn thị trường tài chính, rồi cả nền kinh tế. Đó là dấu hiệu đầu tiên rõ nét của một cuộc khủng hoảng trên quy mô rộng.

Tất nhiên đó là khi ta phân tích theo chiều hướng tiêu cực. Ở chiều hướng tích cực, nếu như cả hai hệ quả xấu nói trên không xảy ra thì cũng xuất hiện những hiệu ứng tích cực.

• Trước tiến hiệu ứng dầu loang góp phần làm ổn định nguồn vốn – cơ thể được đảm bảo lượng máu dồi dào và ổn định sẽ rất khỏe mạnh.

Những mô hình kinh doanh mới đang được các công ty, tổ chức tài chính và dịch vụ tài chính trong nước nghiên cứu và áp dụng triệt để. Thời gian gần đây, sự ra đời của các tập đoàn, các tổ hợp tài chính – đầu tư – kinh doanh gần như trở thành một dạng phong trào. Thị trường sẽ trả lời câu hỏi về mức độ phù hợp. Cạnh tranh chắc chắn sẽ vô cùng khốc liệt khi mà tập đoàn nào cũng có công ty tài chính, công ty chứng khoán, ngân hàng, công ty quản lý quỹ như dập khuôn. Việc chạy đua theo một công thức duy nhất mà thiếu đi tính sáng tạo riêng biệt sẽ mang lại những khó khăn tự tạo.

Sự chuẩn bị về nguồn lực tài chính, nguồn lực con người và công nghệ cũng như uy tín sẵn có trong lĩnh vực tham gia là rất cần thiết. Câu hỏi về một mô hình đủ tốt để quy hoạch đến thành công đang làm đau đầu nhiều bộ máy lãnh đạo.

TS. Vương Quân Hoàng - Lưu Quý Phương