Đào tạo ra người lãnh đạo giỏi, giáo dục phải bắt đầu từ đâu?

Doanh nghiệp có thể thành công hay thất bại, điều không nói thì ai cũng biết, đó là nhờ một vai trò to lớn của người lãnh đạo doanh nghiệp. Việt Nam gia nhập WTO, hàng loạt các doanh nghiệp được thành lập và trong tương lai còn hứa hẹn thêm nhiều doanh nghiệp mới sẽ ra đời. Đến năm 2020, Việt Nam có khoảng 500.000 doanh nghiệp điều đó cũng có nghĩa là chúng ta cũng phải cần ít nhất 500.000 doanh nhân. Đó là còn chưa kể đến những tập đoàn lớn, những cán bộ quản lý hành chính, cán bộ tư pháp … Vấn đề đặt ra cho Việt Nam là lấy đâu ra số lượng doanh nhân, nhà quản lý khổng lồ như vậy?

Tất nhiên để trả lời cho câu hỏi này, cả xã hội đều đổ dồn con mắt vào ngành giáo dục. Lại thêm một câu hỏi nữa được đặt ra: Giáo dục Việt Nam đã, đang và sẽ loay hoay như thế nào với con số các nhà lãnh đạo khổng lồ này? Hàng loạt các lớp học ngoài giờ, đào tạo kỹ năng, bổ sung kiến thức … ở các trường đại học, các trung tâm bồi dưỡng, tư vấn mở ra theo như phản ánh của báo chí trong thời gian qua nhưng liệu đã đáp ứng được yêu cầu của xã hội? Giáo dục đại học và dạy nghề hiện nay của chúng ta có nhiều hạn chế nhưng trong đó có một vấn đề dường như còn phải tranh luận dài mới thấy rõ được: Tại sao chúng ta chưa thể đào tạo được nhiều doanh nhân, nhà quản lý giỏi?

Đa số các sinh viên, học sinh vào doanh nghiệp làm việc đều phải đào tạo lại, đa số họ thiếu thốn nghiêm trọng những kỹ năng cơ bản như làm việc theo nhóm, thuyết trình … và lãnh đạo. Về năng lực lãnh đạo, tổ chức của sinh viên, thậm chí là sinh viên của các trường Đại học nổi tiếng của Việt Nam chuyên đào tạo về kinh tế và quản lý kinh tế đều có vấn đề thiếu sót nghiêm trọng. Xét đến cùng, ngoài nguyên nhân khách quan về mặt xã hội như phong tục tập quán, lối sống… thì nguyên nhân giáo dục trong bậc phổ thông, dạy nghề, cao đẳng, đại học là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất ảnh hưởng đến khả năng và trình độ của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý của một quốc gia.

Đối với hệ thống giáo dục phổ thông nước ta, học sinh, đội ngũ cán bộ lớp chưa được hướng dẫn hoặc đào tạo đúng để biết cách lãnh đạo tập thể của mình một cách hiệu quả. Các em cán bộ lớp từ mẫu giáo, vào tiểu học đến khi tốt nghiệp trung học phổ thông thường là do giáo viên chủ nhiệm chỉ định theo cách “chỉ mặt bắt hình dong” hay do xung phong hoặc là do người quen giới thiệu. Đa số các em đều chưa biết mình sẽ phải làm những việc gì khi trở thành người cán bộ lớp trong khi không hề có một lớp học nào hướng dẫn cách quản lý, tổ chức lớp dành cho các em. Đôi khi do các thầy cô chủ nhiệm các em hướng dẫn và các em còn nhỏ nên làm việc rất máy móc theo sự chỉ bảo này, thậm chí các em còn chưa hoàn thành các nhiệm vụ của mình được giao.

Các tổ chức như Đội, Đoàn Thanh niên nếu có tổ chức sinh hoạt, hướng dẫn hoạt động của các em cũng chỉ dừng lại ở một vài cán bộ Đoàn, Đội và cũng chỉ trong một hoặc vài buổi cắm trại. Nhìn chung các em chưa được hướng dẫn cách để lãnh đạo sáng tạo. Còn đối với những thành viên trong tập thể, các em chưa thực sự bị lôi cuốn vào công việc chung vì nó thiếu tính sáng tạo, thiếu hấp dẫn, công việc được giao vụn vặt hoặc không phù hợp với mong muốn nhu cầu của các em. Nên trong tập thể đôi khi có mâu thuẫn gay gắt giữa đội ngũ cán bộ lớp và các thành viên lớp. Phần lớn các mâu thuẫn được xoa dịu bởi giáo viên chủ nhiệm lớp và tất nhiên, ưu tiên vẫn thường dành về đội ngũ cán bộ lớp vì đó là do giáo viên chủ nhiệm chỉ định. Dần dần, nhu cầu được thể hiện, được góp ý của các em phai nhạt đi, các em thường không muốn đóng góp những ý kiến xây dựng lớp nữa, các em gần như cam chịu những người lãnh đạo của mình. Như vậy cái vòng luẩn quẩn giữa thế hệ học sinh này lại lặp lại vào đúng thế hệ kia.

Đến khi vào học tập tại các trường Cao đẳng, Đại học tiêu chí để chọn ra cán bộ lớp chủ yếu dựa vào tinh thần xung phong, đa số các cán bộ lớp xung phong là do những sự ưu tiên nào đó khi trở thành người có chức danh trong lớp. Nếu may mắn, tập thể đó có thể gặp được một người lãnh đạo tâm huyết, năng động, nhiệt tình song đa số đội ngũ cán bộ này cũng chỉ dựa vào những nhận thức kinh nghiệm nên phong cách lãnh đạo lớp còn thiếu chuyên nghiệp. Giống như học phổ thông, đội ngũ cán bộ lớp không hề nhận được một sự đào tạo chu đáo. Còn nếu như không may mắn có những cán bộ lớp không năng động, không nhiệt tình thì một không khí uất ức, bực bội sẽ bao trùm lớp học. Một số không nhỏ những cán bộ lớp này thường ưa thích vị trí của mình vì lý do lợi ích cá nhân. Nhưng đến đợt bầu ra người lãnh đạo khác, không ai còn muốn trở thành lãnh đạo tập thể đó nữa cho dù được đề nghị, được bầu cử vì cách lãnh đạo cũ đã làm mất đi những sáng tạo, những ý tưởng của các thành viên lớp; làm mệt mỏi tinh thần năng động.

Khi được đào tạo chuyên ngành, các sinh viên thường phải học thuộc và làm bài tập về lý thuyết đơn thuần, tiêu chuẩn đánh giá năng lực thường chỉ qua các bài kiểm tra trên giấy. Khoảng 60 môn học là số lượng mà một sinh viên phải vượt qua để lấy được tấm bằng trong khi thời gian mà họ được đi thực tế làm việc là quá ít.

Sau khi tốt nghiệp, sinh viên trở thành người lao động mà có khi trở thành nhà quản lý, liệu những nhược điểm của lao động Việt Nam mà báo chí đã nêu như làm việc theo nhóm không hiệu quả, thiếu cầu thị, không trung thực, thẳng thắn … có phải là lỗi của quá trình lâu dài sống trong văn minh nông nghiệp manh mún nhỏ hẹp hay phong tục lạc hậu còn sót lại… Chúng ta có thể đào đạo được những CEO cao cấp của giáo dục Việt Nam, và liệu giáo dục Việt Nam có thể khắc phục được những nhược điểm của người lao động? Chúng ta phải chăm sóc cẩn thận và phải bắt đầu từ những búp măng non của đất nước.