Tại Úc, văn bằng cũng rất được coi trọng vì nó dùng để đi xin việc làm, hay học lên cao hơn như thạc sĩ và tiến sĩ. Nó được cấp theo hệ thống văn bằng quốc gia AQF (Australian Qualifications Framework (AQF) do chính phủ quy định bao gồm các trường đại học, cao đẳng chuyên nghiệp, đào tạo và giáo dục phổ thông. Hệ thống này khá linh động vì nó cho phép học sinh có quyền chuyển cấp hoặc chuyển trường một cách dễ dàng nếu như đáp ứng đủ yêu cầu về số môn học.

Sự linh hoạt này có thể hiện ở việc học sinh có thể lựa chọn môn học có ích cho nghề nghiệp trong tương lai. Ngoài ra, họ có thể được miễn môn học nếu như đã học trước đó. Còn nếu như thí sinh mới chỉ hoàn tất một phần trong chương trình AQF, họ vẫn được cấp giấy chứng nhận kết quả học tập ở một trình độ nhất định. Úc hiện có 13 loại văn bằng khác nhau. Đầu tiên chứng chỉ dạy nghề (Certificate). Tiếp đến là văn bằng chuyên nghiệp (Diploma), rồi đến văn bằng chuyên nghiệp cao cấp (advanced diploma). Ở cấp bậc đại học có bằng phó cử nhân (associate degree); cử nhân (bachelor degree) và cử nhân danh dự (bachelor degree - honour). Sau đó là bằng thạc sĩ (masters degree) và tiến sĩ (doctoral degree). Giữa các văn bằng có mối liên hệ với nhau đi từ thấp tới cao.

Nếu như người Úc coi trọng văn bằng là 1 thì có lẽ người Việt Nam lại coi trọng gấp 10. Ở Việt Nam, bằng tốt nghiệp đại học là thứ văn bằng quan trọng nhất. Nó được coi chiếc “cần câu cơm” để đi xin việc cho dù chưa từng học bất kỳ môn học nào liên quan tới việc hiện tại. Nó thậm chí còn được coi là giấy chứng nhận để một người nào đó được gọi là “có học”, nếu như muốn so sánh với các lại chứng chỉ “loại hai” như dạy nghề hay cao đẳng. Sự coi trọng bằng cấp quá mức cùng phương pháp học và giảng dạy thụ động đã làm mất đi khả năng sáng tạo, thiếu tư duy trong việc hấp thụ các luồng tri thức mới. Hiện Việt Nam vẫn chưa có một tiêu chuẩn chất lượng chung về văn bằng tốt nghiệp. Đây là bước trở lại lớn cho tình hình giáo dục hiện nay tại Việt Nam.

Liệu hàng ‘nội’ có đạt tiêu chuẩn như hàng ‘ngoại’?

Khách quan mà nói, chương trình giáo dục đại học trong nước vẫn cho chất lượng nhưng tính hiệu quả chưa cao. Một số trường do biết áp dụng phương pháp giảng giạy mới nên đã đào tạo ra được những cử nhân có chất lượng. Trong khi đó, hiện vẫn tồn tại nhiều yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng giảng dạy. Những yếu tố này đã được Tiến sĩ Vũ Quang Việt chỉ ra khi so sánh về giáo dục đại học ở Mỹ và Việt Nam (và ở Úc cũng vậy), đó là: chương trình học ở Việt Nam là quá tải, dài hơn gần 60% so với ở Mỹ; chương trình đào tạo không phải là dạy nghề và cũng không phải là đào tạo một người có kiến thức sâu và rộng; thiếu giảng dạy về phương pháp nghiên cứu và viết luận văn; học sinh không có quyền lựa chọn các môn học. Không những thế, Tiến sĩ Việt cũng chỉ ra rằng, mô hình tổ chức đại học ở Việt Nam hiện như một ốc đảo về tổ chức lẫn địa lý. Điều này không cho phép thày giáo kết hợp, trao đổi và nghiên cứu chung.

Trong quá trình học tập ở Úc, và thông qua các cuộc tiếp xúc với rất nhiều sinh viên đang học tập tại đây, tôi cũng cho rằng nền giáo dục phương Tây không có gì là ghê gớm! Cái mà chúng ta học được không phải là lượng kiến thức lấy từ sách vở của họ mà chính là phương pháp tư duy, suy luận, cách viết luận văn nghiên cứu một cách bài bản. Điều này có nghĩa rằng, Việt Nam vẫn có thể đào tạo ra những cử nhân, thạc sĩ hay tiến sĩ có chất lượng quốc tế nếu như biết áp dụng các phương pháp giảng dạy mang tầm quốc tế. Vấn đề này cũng đã được Giáo sư Trần Văn Thọ của Đại học Waseda (Tokyo) khẳng định khi nhận xét về chương trình đào tạo tiến sĩ ở Việt Nam: “Văn bằng tiến sĩ đào tạo ở Việt Nam phải tương đương chất lượng với các văn bằng tại các nước khác. Không thể cho rằng, trình độ phát triển kinh tế xã hội Việt Nam còn thấp thì phải chấp nhận văng bằng có giá trị thấp”. Theo Giáo sư Thọ, điều quan trọng ở đây chính là cơ sở đào tạo và người hướng dẫn làm luận án. Điều này có nghĩa rằng, Việt Nam phải cần có những thầy cô giỏi, có chất lượng tầm quốc tế.

Mang chuông đi đánh xứ người quả là khó

Chính vì “chất lượng” của văn bằng Việt Nam chưa cao, chưa được chuẩn hóa quốc tế cho nên người sở nó sẽ rất khó tìm được chỗ đứng trên thị trường lao động quốc tế. Tuy nhiên, lại có một thực tế là phần lớn các sinh viên Việt Nam khi đi du học nước ngoài thường có sức học và kiến thức cơ bản không hề thua kém các sinh viên bản địa. Điều đó chứng tỏ họ cũng đã được đào tạo cơ bản rất tốt từ trong nước. Các văn bằng như tú tài, cử nhân, thạc sĩ, và cả tiến sĩ khi dùng để xin đi du học thì vẫn được các cơ sở bên nước ngoài chấp nhận dễ dàng. Những cũng với những tấm bằng ấy nhưng lại dùng để đi xin việc ở nước ngoài thì lại không được dân Tây chấp nhận.

Còn đối với một thạc sĩ khi đã tốt nghiệp tại Úc, họ có thể dễ dàng tìm kiếm được một cơ hội làm việc ở ngay tại Úc hay ở một nước thứ ba nào đó mặc dù lượng kiến thức sau hơn một năm rưỡi học không phải là nhiều. Còn đối với một nghiên cứu sinh, sau khi kết thúc 4 năm học ở Úc và được nhận một tấm bằng mang chất lượng Úc, họ có thể kiếm được một ví trí tốt trong một công ty nước ngoài hay một chân nghiên cứu và giảng dạy nào đó tại một trường đại học quốc tế nào đó ở Nhật Bản hay Châu Âu chẳng hạn. Nếu một ai đó cho dù rất giỏi, nhưng chỉ mang bằng Việt Nam cấp thì sẽ rất khó tìm kiếm được việc làm tại Úc. Để thực hiện giấc mơ đổi đời, nhiều người đã chấp nhận đi “tráng men” tiêu chuẩn quốc tế văn bằng của mình ở một nước thứ ba, trước khi nghĩ tới chuyện tới Úc làm việc.

Chuẩn hóa văn bằng ‘nội’ bằng cách nào?

Việt Nam vẫn có thể chuẩn hóa quốc tế bằng ‘nội’ bằng nhiều cách khác nhau. Ngoài việc thông qua các chương trình cải cách giáo dục, thu hút nhân tài, đào tạo nguồn nhân lực, đề ra các quy định về cấp phát bằng, xóa bỏ tình trạng chạy đua theo bằng cấp... điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây là cần phải “xã hội hóa tiếng Anh”.

Ngày nay khi đã đề cập tới văn bằng mang nhãn hiệu ISO quốc tế, người ta cần phải nghĩ tới vai trò hữu ích của khi nó được mang ra sử dụng ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Điều này có nghĩa rằng, nếu một văn bằng tiến sĩ ở Việt Nam đạt tới tầm tiêu chuẩn quốc tế, nó phải đạt được giá trị tối thiểu như một văn bằng được công nhận tại Úc hay thấp hơn là Singapore. Người mang bằng cũng phải có khả năng nghiên cứu, giao tiếp và viết lách thuần thục bằng Anh ngữ. Nếu người mang bằng không có khả năng nghiên cứu bằng ngoại ngữ, không được trau dồi tri thức mới thì văn bằng đó vẫn bị coi là lạc hậu.

Hiện tại, trình độ ngoại ngữ của người Việt Nam còn quá thấp. Chúng ta không thể tiếp thu những kiến thức tinh hoa của nhân loại nếu như không biết được ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh. Tại Úc, các sinh viên Singapore và Hồng Kông là những người có nhiều lợi thế vì tiếng Anh và tiếng Trung song hành như tiếng mẹ đẻ. Nhờ xã hội hóa tiếng Anh mà Singapore đã sớm trở thành lò đào tạo văn bằng quốc tế lớn của cả khu vực. Việt Nam sẽ không thể cho ra lò những văn bằng quốc tế nếu như ngoại ngữ còn lại một trở ngại. Tờ Jakarta Post của Indonesia năm 2005 từng xếp trình độ năng lực ngoại ngữ của người dân Việt Nam đứng sau các nước như Singapore, Philippines, Malaysia và Indonesia.

Tất nhiên, việc xã hội hóa tiếng Anh cần phải có một chiến lược dài hạn. Nếu làm được điều này, ngoài phần nhỏ là góp phần chuẩn hóa văn bằng ra, Việt Nam sẽ thu được nhiều lợi ích lớn lao khác. Việt Nam sẽ có một hình ảnh khac. Một con rồng đang bay lên sẽ là điều mà mọi người có thể nghĩ tới.