Những rào cản cho sáng tạo tại Trung Quốc

http://www.businessweek.com/print/globalbiz/content/dec2006/gb20061215_816544.htm

Đổi mới là từ rất thời thượng ngày nay tại Trung Quốc. Theo số liệu thống kê, Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản lên đứng thứ hai trên thế giới về đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) sau Mỹ (USA). Chính phủ TQ cũng đã tuyên bố từ nay tới năm 2010 sẽ xây dựng Trung Quốc trở thành một xã hội đổi mới (innovative society).

Tại diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) vừa qua tổ chức tại Bắc Kinh, (tháng 9/2006), hầu như tất cả đều nói về đổi mới kèm theo những con số rất ấn tượng về khả năng ứng dụng sáng chế, sức mạnh của các công ty của TQ như Huawei, và truyền thống sáng chế hơn 5000 năm qua của TQ.

Nhưng vẫn còn nguyên đó những câu hỏi chưa có lời giải. Trong một điều tra do WEF tiến hành về mức độ cạnh tranh của các nền kinh tế trên thế giới, TQ đứng thứ 48 về khía cạnh sáng tạo. Các chỉ số về giáo dục và chăm sóc sức khỏe, giáo dục trình độ cao, và những định chế công cũng tương đối thấp, dao động xung quanh vị trí thứ hạng 60.

Các yếu tố này có mối liên quan trực tiếp tới sáng tạo (đổi mới). Các thành viên của WEF, đến từ nhiều khu vực tư nhân và công quyền, nêu lên hai vĩnh vực mà chính phủ và các doanh nghiệp cần tập trung để thúc đẩy sáng tạo tại TQ: quyền sở hữu trí tuệ và quản trị tài năng.

Các sáng tạo thực tế phụ thuộc vào các yếu tố liên quan mật thiết với nhau. Điều đó bao gồm có những con người tài năng – không chỉ là các nhà khoa học mà còn là đội ngũ doanh nhân – những người kết nối công ty, chính phủ, trường đại học, nhà cung cấp và khách hàng, và có khả năng làm việc dựa trên sự đa dạng (văn hóa), theo các báo cáo do Ủy Ban về Cạnh tranh công bố (“Điều tra về Sáng tạo Quốc gia” và “Hội nhập toàn cầu”).

Giao tiếp để Sáng tạo (Đổi mới)
Những người này cũng cần tới sự hỗ trợ về mặt thể chế và khung pháp lý, một hạ tầng tuyền thông và vốn. Cuối cùng, cũng cần phải đề cập tới khả năng sản xuất như là yếu tố thúc đẩy sáng tạo.

Trên thực tế, tại Mỹ, các công ty sản xuất cung cấp tới 75% nguồn vốn cho hoạt động nghiên cứu và phát triển của toàn bộ ngành công nghiệp. Bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý, TQ cũng cần phải quan tâm tới các yếu tố khác. Đó là nguyên nhân sâu xa của những hoài nghi về khả năng xây dựng một xã hội sáng tạo tại TQ.

Sáng tạo là vượt qua giới hạn và không ngừng mở rộng. Một ví dụ điển hình chính là quá trình phát triển màn hình LCD của GE cho các máy bay chiến đấu. Mặc dù sản phẩm không được triển khai trên các máy bay chiến đấu, nhưng ý tưởng này đã đưa GE tới những thành công rực rỡ với thiết bị số hóa hình ảnh thay thế cho công nghệ dựa trên tia X. Những sự kết hợp như vậy không thể xảy ra nếu thiếu đi sự hợp tác giữa các phòng ban, các bộ phận kinh doanh hoặc xa hơn là giữa các quốc gia.

Và sự cạnh tranh là vô cùng khốc liệt. Các nghiên cứu đã trở nên toàn cầu hóa, với khoản đầu tư và phòng thí nghiệm đi đến bất cứ đâu thỏa mãn điều kiện tốt cùng với nguồn lực đảm bảo. Điều này có nghĩa là đổi mới (sáng tạo) sẽ đi đến bất cứ đâu không chỉ có các bí quyết công nghệ mà còn cần tới khả năng vượt qua biên giới, cởi mở, giao tiếp phức tạp và sáng tạo.

Chiến thuật hợp lý
Cấu trúc xã hội TQ kế thừa những rào cản cho sự sáng tạo. Văn hóa tập quyền (tập trung quyền lực), xuất phát từ truyền thống có từ thời nhà Hán, và ăn sâu vào tiềm thức của mọi tầng lớp về thứ bậc, không khuyến khích lối tư duy khác biệt hoặc tiếp nhận tiến bộ đến từ đến từ bên ngoài. Điều này càng làm hạn chế khả năng hiểu biết về thị trường, tư duy sáng tạo hoặc chấp nhận những sự thay đổi cần thiết.

Tâm lý tập trung vào một nhóm rất mạnh, họ chỉ thích làm việc, giao tiếp và chia sẻ thông tin với những người họ biết và tin cậy. Họ thường không giao tiếp với các phòng ban, hoặc chi nhánh khác thậm chí trong cùng công ty hoặc trường đại học, và càng ít hơn đối với tổ chức bên ngoài.

Tất cả các thói quen này không khuyến khích đánh giá cao sự khác biệt trong suy nghĩ, hành xử, hoặc con người. Kết quả là chúng ngăn cản sự giao thoa và phối hợp đa quốc gia để thúc đẩy sáng tạo.

Các công ty toàn cầu tạo lợi nhuận từ việc dành thời gian nghiên cứu và đáp ứng yêu cầu của địa phương thông qua các sản phẩm rẻ hơn, tốt hơn và kèm theo các tính năng khác biệt. Những bài học tại một quốc gia hoàn toàn có thể mở rộng tới những thị trường tương đương trên toàn thế giới.

Đột phá nhờ thị trường
Điều bạn nhìn thấy phổ biến tại TQ là tất cả mọi thứ đều tập trung vào ông chủ và chỉ có cách “đúng” để thực hiện mọi việc. Khi bạn thêm vào đó công thức về việc sản xuất tại TQ và lợi nhuận cận biên rất khiêm tốn, không còn nhiều chỗ cho nghiên cứu và phát triển. Thậm chí các trường đại học tốt nhất tại TQ cần tới nguồn năng lượng sáng tạo và tập trung vào ứng dụng để tạo ra lợi nhuận nhanh chóng, cũng chỉ có thể các công ty theo mô hình spin-out, hơn là tạo ra không gian cho thử nghiệm.

Và còn nhiều lý do khác nữa, CLSA China Macro Strategist Andy Rothman phát biểu vào tháng tám vừa qua như sau: “TQ đã có một lịch sử rất dài về sáng chế, nhưng không đổi mới”, ví dụ, không có nhiều đột phá đáng kể nào “làm nên các sản phẩm/dịch vụ được thương mại hóa dựa trên các công nghệ tiềm năng này”.

Còn nữa, những câu hỏi hóc búa đối với công thức tại TQ, thế hệ của những đứa trẻ độc thân. Trong một báo cáo, Rothman dẫn lời của Lin Yifu, giám đốc Trung tâm nghiên cứu kinh tế tại đại học Peking: “Trung Quốc đã đánh mất cơ hội dẫn đầu về công nghệ với lý do đã không kịp thời thay đổi từ mô hình sáng chế dựa trên quá trình kinh nghiệm sang sáng tạo dựa trên thử nghiệm-kết-hợp-với-khoa-học, trong khi Châu Âu đã thực hiện theo hướng này”.

Phá bỏ chiếc hộp tư duy
Trong một bài báo gần đây, tôi đã viết về tháp ngà đào tạo trình độ cao của Trung Quốc, với giả định rằng giáo dục đại học là chẳng bao giờ bạn phải làm lấm đôi bàn tay của mình. Điều này tương tự việc những nhà kỹ nghệ thiết kế ô tô lại chẳng lái xe bao giờ và những người nghiên cứu lĩnh vực đào mỏ lại chẳng đi đào mỏ thực sự (xem thêm BusinessWeek.com, 7/31/06, "Chindia's Workforce Worries").

Đương nhiên, nền giáo dục tại Trung Quốc cần tiếp tục thay đổi và phát triển. Các nhà quản trị giáo dục đều phàn nàn về thế hệ một con (do chính sách về dân số của Trung Quốc), giờ đây chiếm độc chiếm các trường đại học, đang đòi hỏi các tiện ích và dịch vụ ngày càng khó đáp ứng hơn bao giờ hết.

Các giáo sư cũng chỉ ra rằng, sinh viên hiện nay không còn phải kính trọng hoặc làm theo những điều họ được dạy bảo. Điều này tạo một vài hạn chế khi thế hệ này biến thành lực lượng lao động chính, họ tạo ra những vấn đề về làm việc theo nhóm – nhưng lại sẵn sàng cổ vũ cho sự đa dạng (thậm chí là những dị biệt), những người có khả năng suy nghĩ hoàn toàn khác biệt, theo cách thức sáng tạo.

Ngày nay, gần một nữa các tiến sỹ về khoa học và công nghệ tại các trường đại học ở nước Mỹ thuộc về các sinh viên đến từ đại lục. Rất nhiều trong số này quyết định ở lại và làm việc trong các công ty Mỹ, họ đều rất sáng tạo, trong khi các đồng nghiệp của họ (bị mắc kẹt tại Trung Quốc) thì cảm thấy rất khó khăn để vượt qua mức trung bình.

Liệu Trung Quốc có trở thành một xã hội sáng tạo vào năm 2010? Câu trả lời từ phía hệ thống hỗ trợ là không. Nhưng vẫn còn đó niềm hi vọng các cá nhân có thể làm nên sự khác biệt.

Nandani Lynton là phó chủ tịch điều hành về giáo dục Châu Á tại Thunderbird, the Garvin School of International Management. Với hơn hai thập kỷ kinh nghiệm làm việc quốc tê trong lĩnh vực tư nhân và lĩnh vực công, Lynton tập trung vào quá trình lãnh đạo phát triển hiệu quả trong môi trường toàn cầu hóa. Bà cũng đã từng sống và làm việc tại Ấn Độ, Mỹ, và Đức. Từ năm 1993 bà đã từng làm việc tại Trung Quốc, nơi chị đã xây dựng và điều hành một hãng tư vấn về tổ chức trước khi gia nhập vào Thunderbird in 2004.