Trường phái trọng thương ra đời khoảng những năm 1450, thịnh hành và phát triển tới những năm 1650. Đây là trường phái kinh tế ra đời trong thời kỳ tan rã của phương thức sản xuất phong kiến, chuyển từ kinh tế hàng hóa giản đơn sang kinh tế thị trường. Thời kỳ này, sản xuất chưa phát triển, tích lũy của cải được thực hiện thông qua hoạt động thương mại, mua bán và trao đổi. Với sự khám phá ra châu Mỹ, làn sóng du thương phát triển mạnh mẽ để chuyển vàng từ châu Mỹ về châu Âu. Điều này chứng tỏ vai trò quan trọng của hoạt động thương mại.

Quan điểm chính

Đánh giá cao vai trò của tiền tệ, coi tiền tệ là tiêu chuẩn cơ bản của của cải, nhà nước càng nhiều tiền thì càng giàu . (Cần lưu ý rằng vào thời kỳ này, người ta sử dụng tiền được làm từ các kim loại quý như vàng, bạc, đồng... Do vậy, sở hữu nhiều kim loại quý cũng tương đương với có nhiều của cải.) Hàng hóa được xem như phương tiện làm tăng khối lượng tiền tệ.

Tích lũy tiền tệ, của cải phải thông qua hoạt động thương mại, mà trước hết là ngoại thương . Các nhà kinh tế trọng thương cho rằng: nội thương là hệ thống ống dẫn, ngoại thương là hệ thống máy bơm. Muốn tăng của cải phải có ngoại thương nhập dẫn của cải qua nội thương. Do vậy, chính sách kinh tế được thiết kế hướng tới mục tiêu xuất siêu.

Lợi nhuận được sinh ra cho từ lĩnh vực lưu thông, mua bán, trao đổi . Do vậy, nguồn gốc của cải là từ "mua ít, bán nhiều; mua rẻ, bán đắt."

Tích lũy tiền tệ, của cải chỉ thực hiện được dưới sự giúp đỡ của nhà nước . Nhà nước phải nắm độc quyền ngoại thương, thông qua việc tạo điều kiện pháp lý cho các công ty thương mại độc quyền buôn bán với nước ngoài.

Các đề xuất chính sách kinh tế trọng thương mang nặng tính chuẩn tắc, dựa trên tổng kết kinh nghiệm thực tiễn.

Quá trình phát triển

Từ giữa thế kỷ 15 đến giữa thế kỷ 16 . Các nhà kinh tế học như A. Xeria, Staford đồng nhất của cải với tiền tệ. Quan hệ giữa lưu thông hàng hóa và lưu thông tiền tệ chưa được hiểu rõ. Tư tưởng trung tâm của các tác phẩm kinh tế là "Bảng cân đối tiền tệ." Bảng này được sử dụng làm cơ sở cho các chính sách kinh tế như gia tăng của cải, tiền tệ, gìn giữ cho khối lượng tiền hiện có không bị chuyển ra nước ngoài, tập trung buôn bán vào những vùng có kho tàng để nhà nước dễ kiểm soát, bắt thương nhân nước ngoài khi đến buôn bán phải dùng toàn bộ số tiền mà họ để mua hàng mang về nước, qui định tỷ giá trao đổi, cấm đổi cho người nước ngoài khối lượng tiền tệ lơn hơn mức qui định của nhà nước.

Từ giữa thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 17 . Các nhà kinh tế học như Thomas Mun (1571-1641) người Anh, Antoine Montchretien (1575-1629) và Jean Batiste Colbert (1618-1683) người Pháp... đã nhìn nhận của cải là số sản phẩm dư thừa được sản xuất trong nước sau khi đã thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng, song phải được chuyển thành tiền thông qua thị trường nước ngoài. Tư tưởng trugn tâm của các tác phẩm kinh tế là "Bảng cân đối thương mại." Buôn bán thương mại phải đảm bảo xuất siêu để có chênh lệch, tăng tiền tích lũy cho ngân khố quốc gia. "Bảng cân đối xuất siêu" được gọi bằng tên "Bảng cân đối tích cực."

Để xuất siêu, các nhà kinh tế khuyến nghị chỉ xuất thành phẩm chứ không xuất nguyên liệu; thực hiện thương mại trung gian, mang tiền ra nước ngoài để mua rẻ ở nước này và bán đắt ở nước khác;  thực hiện chính sách thuế quan bảo hộ nhằm kiểm soát hàng hóa nhập khẩu, khuyến khích phát triển sản xuất hàng hóa xuất khẩu.

Từ cuối thế kỷ 17 . Trường phái Trọng thương bắt đầu có mâu thuẫn với các tầng lớp doanh nhân trong công nghiệp, nông nghiệp và nội thương. Bên trong nền kinh tế bắt đầu xuất hiện tư tưởng cổ vũ tự do thương mại, xóa bỏ độc quyền.

Đặc tính dân tộc

Trường phái kinh tế trọng thương phát triển ở nhiều nền kinh tế như Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Hà Lan. Điểm chung ở những nơi này nằm ở chỗ, các nhà kinh tế đều đưa ra chính sách khuyến khích tăng cường khối lượng tiền tệ, của cải tích lũy như một biện pháp quan trọng làm tăng sự giàu có. Tuy nhiên, biện pháp áp dụng ở mỗi nơi lại khác nhau.

Tại Tây Ban Nha , các nhà kinh tế khuyến nghị áp dụng các biện pháp để giữ gìn khối lượng vàng chuyển từ châu Mỹ về. Nhà nước nghiêm cấm việc xuất khẩu vàng, can thiệp vào hoạt động thương mại, kiểm soát nhập khẩu.

Tại Pháp , các nhà kinh tế chủ trương đẩy mạnh sản xuất công nghiệp, biến nước Pháp thành trung tâm cung cấp hàng công nghiệp cho thế giới. Nhà nước đưa ra các chính sách kinh tế nhằm tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển: qui định mức tiền lương tối đa, khuyến khích tăng dân số để đảm bảo nguồn lao động...

Tại Hà Lan , dựa vào lợi thế vị trí địa lý, sở hữu đội thương thuyền hùng mạnh, các nhà kinh tế coi trọng việc buôn bán với các nước. Nhờ đó, nguồn tiền tệ và của cải đáng kể đã được mang về Hà Lan, biến quốc gia này trở thành một cường quốc vào thế kỷ 17.

Tại Anh , để tích lũy của cải, tiền tệ, các nhà kinh tế khuyến khích phát triển sản xuất công nghiệp và nông nghiệp để có nhiều sản phẩm trao đổi với nước ngoài, sử dụng đội thương thuyền để mua đi bán lại ở nhiều vùng trên thế giới, đẩy mạnh giao lưu hàng hóa giữa các nước, tái đầu tư lợi nhuận thu được vào lĩnh vực sản xuất để phát triển kinh tế. Các nhà kinh tế học Anh phê phán chế độ cấm xuất khẩu vàng và kêu gọi thực hiện chế độ lưu thông vàng tự do.

Dù còn hạn chế về lý luận, hệ thống quan điểm kinh tế của trường phái trọng thương đã tạo ra tiền đề lý luận kinh tế quan trọng, làm cơ sở phát triển lý luận kinh tế thị trường.