Thay đổi nhận thức về người nghèo từ thành công của Tài chính vi mô - Một vài khuyến nghị cho Việt Nam

www.SAGA.vn - Chiến lược xóa đói giảm nghèo là một chiến lược được người dân và cả hệ thống chính trị Việt Nam quan tâm bởi nó không chỉ có ý nghĩa kinh tế - xã hội mà còn mang đậm tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc. Trên thế giới, tài chính vi mô (TCVM) là câu chuyện thành công, là chìa khóa thần kỳ cho việc thực hiện mục tiêu xóa đói, giảm nghèo. Mục tiêu này được thực hiện theo hướng thị trường, tự vững về tài chính chứ không phải là một chương trình phúc lợi, từ thiện mang tính bấp bênh mà chúng ta thường thấy ở Việt Nam. Nhằm góp thêm góc nhìn về lĩnh vực tài chính vi mô, bài viết sau đây trình bày một số nội sung sơ nét về TCVM và đưa ra các khuyến nghị, giải pháp giúp ngành TCVM Việt Nam phát triển trong tương lai.

Về đối tượng của ngành tài chính vi mô

Trước tiên tôi xin nhấn mạnh, đối tượng của ngành tài chính vi mô là người nghèo. Một đối tượng mà dưới góc nhìn của khu vực tài chính chính thức, mà cụ thể là các ngân hàng thương mại là nhóm người có đặc điểm sau:

- Đối tượng cho vay có rủi ro tín dụng rất cao (tỷ lệ vỡ nợ rất cao). Họ là những người có thu nhập thấp, người nghèo, các nông dân không có tài sản thế chấp, thậm chí không có đất sản xuất. Rồi họ được phác họa như những người không có khả năng làm ăn, phát triển sản xuất, thậm chí có những nhận thức tiêu cực hơn là những người lười biếng!!.

- Người nghèo là những người không có khả năng tiết kiệm và khả năng trả nợ của họ rất hạn chế. Theo góc nhìn này, người nghèo là những người đáng thương và cần những sự giúp đỡ mang tính chất từ thiện nhiều hơn. Việc cho họ vay chỉ mang ý nghĩa phúc lợi và nhân đạo là chính chứ không được coi là đối tượng vay (khách hàng thực sự của tổ chức mình) một cách sòng phẳng.

- Đối tượng cho vay có chi phí cấp xét tín dụng đồng thời cũng rất cao. Với những quy trình cấp xét tín dụng của hệ thống ngân hàng thương mại, các hợp đồng tín dụng 5 tỷ và 10 tỷ thì các thủ tục cấp xét là như nhau, nhân viên ngân hàng có tâm lý và xu hướng muốn cho vay những khoản vay lớn nhằm tăng hiệu quả kinh tế theo quy mô, giảm thiểu chi phí thủ tục trên một đơn vị tiền cho vay. Điều này làm cho khu vực này “thờ ơ” trước những khoản vay vi mô (khoản vay nhỏ) cho các doanh nghiệp nông thôn quy mô nhỏ, các hộ gia đình thu nhập thấp, người nghèo, các nông dân không có đất thế chấp, làm cho các đối tượng này bị “bật ra” khỏi những cơ hội tiếp cận những dịch vụ tài chính (trong đó có các khoản tín dụng vi mô) để họ phát triển sản xuất, tạo thu nhập, cải thiện cuộc sống gia đình. Rõ ràng rằng, vấn đề như vậy sẽ làm trầm trọng thêm những khó khăn của người nghèo, làm cho thực trạng nghèo đói khó mà được cải thiện.

Mặt khác, nhìn từ góc độ của người nghèo với các dịch vụ của khu vực tài chính chính thức, chúng ta thấy rằng, đối với họ: khu vực tài chính chính thức có quá nhiều thủ tục rắc rối, cùng các thủ tục cấp xét, chấm điểm tín dụng nghiêm ngặt, yêu cầu thế chấp,… khiến cho họ không thể đáp ứng. Việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng phát triển kinh tế gia đình đối với họ gần như là không thể.

Theo các nhà lý thuyết kinh tế học thì “vòng luẩn quẩn nghèo đói” sẽ cứ đeo đuổi họ mãi cho tới khi nào họ nắm bắt được nguồn vốn sản xuất kinh doanh để tăng thu nhập. Thu nhập tăng sẽ dẫn tới tiết kiệm tăng và đời sống người dân được cải thiện. Với khoản tiết kiệm lớn hơn và khả năng tiếp cận tới các nguồn vốn được duy trì, người dân lại có thể tiếp tục mở rộng sản xuất, tăng thu nhập. Quá trình này sẽ đi theo một vòng xoáy với chiều hướng lên trên. Nghĩa là đời sống của người dân sẽ tiếp tục tăng lên theo mỗi chu kỳ đầu tư và tiết kiệm như vậy. Và như vậy họ mới phá vỡ được cái vòng luẩn quẩn nêu trên, song với cơ chế hoạt động của khu vực tài chính chính thức như trên, cơ hội thoát nghèo của họ là rất khó khăn.

Chính vì những thực tế đó mà theo tôi: phương thức hoạt động truyền thống hiện nay của khu vực tài chính chính thức không là cơ chế thích hợp trong việc cung cấp các dịch vụ tài chính cho người nghèo và người có thu nhập thấp, bao gồm cả những doanh nghiêp có quy mô nhỏ ở nông thôn.

Và điều không thể đã xảy ra…

Sơ nét về mô hình ngân hàng Grameen Bank (GB) và giải thưởng Nobel Hòa bình năm 2006. Ngân hàng Grameen Bank (GB) – ngân hàng cho người nghèo ở Bangladesh, ngân hàng mà người phát minh ra nó Giáo sư Muhammad Yunus, đã hoạt động nhắm vào các nhóm đối tượng nghèo (Đối tượng phục vụ là các gia đình có chưa đến 0,2 ha đất) và phụ nữ (97% là phụ nữ). Ngân hàng Grameen giúp người nghèo với các khoản vay nhỏ 50-100USD mà không đòi hỏi thế chấp hay bảo đảm.

Cho đến nay tổng số người từng vay tiền tại GB là 6,61 triệu người. Trong tổng số khoảng 290,03 tỉ taka Bangladesh (tương đương khoảng 5,72 tỉ USD) cho vay, GB đã thu hồi được khoảng 258,16 tỉ taka (khoảng 5,07 tỉ USD), đạt tỉ lệ thu hồi nợ ở mức 98,85%  -  một tỉ lệ mà ngay cả khối hệ thống ngân hàng thương mại (với những quy trình thẩm duyệt gắt gao của mình) cũng khó mà đạt được.
Đặc biệt, những người từng vay từ GB hiện sở hữu 94% cổ phần của ngân hàng và 6% còn lại do sở hữu nhà nước. Mô hình tín dụng giúp đỡ người nghèo của GB đến nay được áp dụng ở 23 nước khác.

Bằng các dịch vụ tiết kiệm - tín dụng linh hoạt, ngân hàng Grameen đã rất thành công trong việc tiếp cận được tầng lớp nghèo nhất (đặc biệt là phụ nữ nông thôn không có tài sản), đạt tỉ lệ thu hồi nợ gần 100% và nâng cao vị thế kinh tế xã hội của khách hàng. Grameen đặc biệt nhấn mạnh những khía cạnh xã hội và con người trong quá trình phát triển của người nghèo, chứ không chỉ dừng lại ở chương trình tiết kiệm - tín dụng thông thường.

Nhiều nghiên cứu đánh giá rằng Grameen cải thiện tính đoàn kết giữa các thành viên, nâng cao ý thức của họ, khuyến khích họ lập những trường học quy mô nhỏ và tổ chức các sự kiện thể thao cho con cái họ, loại bỏ tập tục của hồi môn, phòng chống những bệnh thường gặp như tiêu chảy và chứng quáng gà ở trẻ em, và chống những bất công trong xã hội. Phần lớn những cam kết này được nêu trong “16 quyết định” mà thành viên nào cũng thuộc làu, thể hiện quyết tâm xây dựng một cuộc sống đàng hoàng và một xã hội tươi đẹp hơn.

Đánh giá ý nghĩa lớn lao của mô hình cả về kinh tế - xã hội và nhân văn, người sáng chế ra phương thức hoạt động cung cấp các dịch vụ tài chính hiệu quả cho người nghèo này đã vinh dự được nhận giải thưởng Nobel Hòa bình năm 2006.
 
Với sự thành công của mô hình tài chính vi mô, mà điển hình là ngân hàng Grameen, tôi nhận thấy chúng ta cần phải thay đổi nhận thức về người nghèo một cách triệt để:

- Người nghèo có các kỹ năng mà chưa được tận dụng hết, họ hoàn toàn có khả năng phát triển kinh tế, sản xuất, kinh doanh, từ đó gia tăng cuộc sống gia đình khi được tiếp cận các nguồn vốn với một cơ chế cho vay thích hợp và linh hoạt (Thuộc về mô hình hoạt động TCVM), họ không phải là những người không có khả năng làm ăn, phát triển sản xuất, hoặc là những người lười biếng!!. Họ coi trọng việc được tiếp cận tín dụng và họ chấp nhận cơ chế lãi suất sòng phẳng như các đối tượng vay khác, thậm chí họ tự nguyện trả thêm để được vay. Ý thức vươn lên thoát nghèo của họ là rất mãnh liệt, tiềm năng của họ được khai thác và có cơ chế cung cấp dịch vụ tài chính thích hợp cho họ thì nhất định họ sẽ thoát nghèo thành công và tiến đến cuộc sống trung bình và khá giả trong tương lai.

- Với tỉ lệ thu hồi nợ gần 100% của ngân hàng Grameen, người nghèo không phải là những người hạn chế về khả năng trả nợ. Mặt khác, nếu xem xét tỷ trọng tiết kiệm trên mức thu nhập thì khả năng tiết kiệm của họ là rất phi thường, khá cao và thậm chí cao hơn rất nhiều so với một số đối tượng khác.

- Góc nhìn, người nghèo là những người đáng thương và cần những sự giúp đỡ mang tính chất từ thiện nhiều hơn là coi họ là khách hàng thực sự, đối tượng vay bình đẳng về lãi suất là không phù hợp. Thậm chí việc bao cấp lãi suất còn đem lại những tác động tiêu cực như tôi đề cập đến trong một số bài viết trước đây (Bài: Phát triển ngành tài chính vi mô theo hướng thị trường).

Về ngành tài chính vi mô ở Việt Nam cũng như tính cấp thiết cần phải phát triển ngành tài chính vi mô Việt Nam đã được tôi trình bày trong bài viết trước đây, quý bạn đọc có thể tìm hiểu trong bài: Tăng cường tính bền vững cho ngành tài chính vi mô Việt Nam.

Theo tôi, chúng ta cần thay đổi mô hình, phương thức hoạt động của khu vực tài chính chính thức. Một số nội dung cần thay đổi về mô hình hiện nay của khu vực chính thức là:

- Hoạt động theo hướng thị trường là yếu tố đảm bảo tính tự vững về tài chính của mô hình, thông qua đó mới có khả năng bảo toàn vốn và phát triển. Mô hình này phát triển đi lên bằng việc tự có khả năng phát triển vốn và mở nhiều chi nhánh, mạng lưới hoạt động. Thông qua đó tầm ảnh hưởng với người dân nông thôn được tăng cường (minh chứng là nhiều người nghèo ở nhiều vùng miền được tiếp cận nguồn vốn hơn để phát triển hoạt động sản xuất, kinh doanh, cải thiện cuộc sống).

- Đối với các ngân hàng thương mại thì cần xây dựng một phương thức hoạt động đặc thù dành riêng cho đối tượng người dân ở nông thôn. Phương thức này khác hẳn so với phương thức hoạt động truyền thống.

- Các mô hình cung cấp tín dụng nông thôn cần hoạt động theo chuẩn mực và thông lệ thành công trên thế giới.