www.SAGA.vn - Minh bạch thông tin là một trong những nhân tố quan trọng nhất giúp thị trường chứng khoán phát triển. Với tư cách là một người chủ sở hữu của doanh nghiệp, cổ đông của công ty hoàn toàn có thể được quyền biết rõ tình trạng doanh nghiệp của mình, thậm chí khi các doanh nghiệp này đã được niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán thì câu chuyện không chỉ dừng lại ở những người chủ sở hữu mà còn là những nhà đầu tư. Doanh nghiệp niêm yết phải có trách nhiệm công bố thông tin một cách rõ ràng minh bạch theo đúng pháp luật để cho các nhà đầu tư có những quyết định đúng đắn.

Không phải các nhà đầu tư nào cũng có đủ trình độ để đọc hiểu hết các báo cáo tài chính một cách cẩn thận để phát hiện ra những điều bất thường trong các báo cáo tài chính của công ty. Thậm chí các công ty hoàn toàn có thể làm đẹp các báo cáo tài chính để qua mặt các nhà đầu tư chuyên nghiệp nhất dưới sự giúp đỡ của các tổ chức trung gian như các công ty kiểm toán, các tổ chức đánh giá tín nhiệm, ngân hàng...Có lẽ không ít các nhà đầu tư tài chính đều biết đến vụ Scandal gian lận tài chính của Enron. Trước khi vụ gian lận này được phanh phui giá cổ phiếu của Enron đạt đến 60 USD/ CP. Tuy nhiên vào trung tuần tháng 12-2001, giá của nó chỉ còn có vỏn vẹn 60 xu. Thật khủng khiếp, một sự sụt giá đến 99%, thật là một thảm họa cho những ai nắm giữ cổ phiếu này, vậy những người nào nắm nó trước tháng 12 ? Đó chính là những người đã bị các CEO của Enron lừa dối; Jeff Skilling, Ken Lay đã lừa dối các cổ đông của họ, các nhà đầu tư, thậm chí cả các chuyên gia tại phố Wall bằng những báo cáo tài chính đẹp như mơ và những lời phát biểu hùng hồn (vào tháng 10/2001, tại phố wall, vẫn có ít nhất 6 nhà phân tích nổi tiếng khuyến nghị nên mua cổ phiếu của Enroll). Câu hỏi đặt ra là tại sao những khoản mập mờ, gian dối trong báo cáo tài chính của Enron lại không bị phát hiện ? công ty kiểm toán đã ở đâu ? Arthur Andersen, một trong 5 hãng kiểm toán lớn nhất thế giới đã gắn bó hơn 17 năm với Enron là kẻ đã tiếp tay cho vụ Scandal tài chính đầy tai tiếng này. Họ đã giúp Enron biến những khoản thua lỗ của hãng này thành những khoản lợi nhuận để đánh lừa các chuyên gia và các nhà đầu tư.

Trở lại thị trường chứng khoán Việt Nam, một thị trường còn rất non trẻ trình độ hiểu biết về các báo cáo tài chính, các quy định tài chính còn rất hạn chế. Vì vậy điều kiện minh bạch hóa thông tin và các báo cáo tài chính càng trở nên quan trọng đối với sự phát triển của thị trường. Thật đáng tiếc cho các cổ đông của CTCP Bông Bạch Tuyết (BBT), các kiểm toán viên đã lờ đi những khoản mục nhạy cảm nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến lợi nhuận công ty đó là khoản mục “các khoản phải thu khác”. Khi BBT bị phanh phui lợi nhuận trong các năm 2006 và 2007 bổng chốc trở thành những khoản thua lỗ. Các cổ đông của công ty không hề hay biết việc này, và nếu không may trong năm 2008 này công ty vẫn tiếp tục thua lỗ thì theo luật, SGD CK thành phố HCM sẽ phải hủy tư cách niêm yết của công ty. Hậu quả vẫn chưa dừng lại ở đó, với sự thua lỗ triền miên như vậy BBT hoàn toàn có thể bị tuyên bố phá sản, thật không may cho những ai giữ cổ phiếu này.

Trong những năm 2006-2007, TTCK Việt Nam đã có những sự phát triển vượt bậc không dừng lại ở con số các công ty niêm yết, mà quy mô vốn hóa của Thị trường. Giá trị vốn hóa của thị trường cuối năm 2007 chiếm khoảng 40% GDP (không tính trái phiếu) so với 22,7% vào năm 2006, với khoảng 250 công ty niêm yết. Thị trường trái phiếu cũng có bước phát triển vượt bậc, tổng giá trị vốn hóa của trái phiếu lên đến 82.000 tỷ đồng, chiếm 8,4% GDP. Sự phát triển vượt bậc của thị trường chứng khoán đã thu hút rất nhiều nhà đầu tư, không chỉ vậy các công ty niêm yết cũng tham gia vào đầu tư tài chính để cải thiện thu nhập của mình: lợi nhuận từ hoạt động tài chính của HAP gấp khoảng 5 lần lợi nhuận gộp của chính HAP, đầu tư chứng khoán cũng mang về khoảng 1.000 tỷ đồng lợi nhuận trong tổng số lợi nhuận của ACB năm 2007. Con số các công ty đầu tư tài chính thành công có đến hàng chục đơn cử như REE, CMC, TDH, STB, NLC…Mọi chuyện sẽ chẳng có vấn đề gì nếu TTCK vẫn tiếp tục phát triển. Nhưng “Họa vô đơn chí” thị trường chứng khoán Việt Nam đã suy thoái trầm trọng. Nếu tính từ đầu năm 2008 đến nay lúc Vn-Index ở mức 921,07 điểm thì cho đến ngày 08/08/2008 chỉ số này đã mất đi 51,7%. Sự sụt giảm mạnh mẽ này đã khiến rất nhiều nhà đầu tư trở nên thua lỗ nặng, thậm chí cả những người đã từng thành công trong năm 2007 cũng trở nên thua lỗ. Vậy còn những doanh nghiệp niêm yết tham gia đầu tư tài chính thì sao ? câu trả lời là họ cũng bị thua lỗ. Tuy nhiên cách hành xử của họ đối với khoản thua lỗ từ hoạt động tài chính này lại rất khác nhau. Có một vài doanh nghiệp đã công khai các khoản thua lỗ này để thể hiện sự minh bạch trong báo cáo tài chính của mình, điển hình nhất chính là CTCP cơ điện lạnh REE và BVSC. Lũy kế 6 tháng đầu năm, REE đã trích lập dự phòng hơn 268,4 tỷ đồng cho khoản đầu tư chứng khoán của mình, BVSC đã trích lập dự phòng hơn 353 tỷ đồng. Vậy còn những công ty khác thì sao?

Trích lập dự phòng tài chính

Theo thông tư số 13 /2006/TT –BTC Hướng dẫn việc thực hiện trích lập đầu tư tài chính đã nêu rõ:

Đã có một thời gian việc trích lập dự phòng này trở thành một vấn đề nóng bỏng khi các nhà đầu tư phát hiện ra con số chênh lệch hơn 5.000 tỷ đồng đầu tư chứng khoán của 2 đại gia STB và ACB. Tuy nhiên sau đó câu chuyện trở nên chấm dứt vì các ngân hàng này “phản pháo” cho rằng đầu tư cổ phiếu của họ chỉ chiếm một tỷ trọng rất nhỏ và rằng khoản mục “chứng khoán đầu tư” của họ phần lớn là trái phiếu thôi vì vậy không có chuyện phải trích lập dự phòng. Vậy câu hỏi đặt ra ở đây là có đúng không ? Bất cứ ai từng học sơ qua lớp cơ bản về chứng khoán đều biết rằng, trái phiếu là một loại chứng khoán và trái phiếu cũng có cái giá của nó, tức là giá mua và giá bán.

Lưu ý việc trích lập dự phòng trái phiếu đã được Ông Lê Nhị Năng, PGD Sở GDCK TPHCM xác nhận: Theo quy định tại Thông tư 13 thì đối tượng để trích lập dự phòng tổn thất các khoản đầu tư tài chính là toàn bộ chứng khoán được tự do mua bán trên thị trường, bao gồm cả cổ phiếu, trái phiếu theo công thức đã nêu trên.

Giá của trái phiếu phụ thuộc vào nhiều nhân tố, tuy nhiên nhân tố quan trọng nhất đó chính là lãi suất. Các nhà đầu tư mua các trái phiếu với kỳ vọng các mức lãi suất khác nhau. Giả sử một trái phiếu kỳ hạn 1 năm, mệnh giá là 100 đồng với lãi suất danh nghĩa của trái phiếu là 8% / năm ( trái phiếu trả lãi hàng năm). Bây giờ lãi suất thị trường không còn 8% / năm nữa lên đến 16%/năm. Vậy giá trái phiếu này sẽ là bao nhiêu đây ? Nếu bạn có 100 đồng và bạn được chọn 2 trường hợp đó là mua trái phiếu với lãi suất 8% và đem tiền đi giử với lãi suất 16% thì bạn sẽ chọn phương án nào ? đơn giản nếu tôi sẽ chọn đem tiền đi giử ngân hàng với lãi suất 16%/năm, thay vì bỏ 100 đồng ra mua cái trái phiếu trên. Vậy để hấp dẫn người mua, trái phiếu trên chắc chắn phải có giá nhỏ hơn 100 đồng. Câu hỏi đặt ra là giá trái phiếu là bao nhiêu ? Công thức tính giá trái phiếu như sau:

 Trong đó:

• P : giá của trái phiếu.
• Po : mệnh giá của trái phiếu.
• T : Là trái tức.
• N : số năm trái phiếu đáo hạn.
• R : lãi suất thị trường cùng kỳ hạn của trái phiếu (có thể là lãi suất kỳ vọng của nhà đầu tư hay thị trường)

Áp dụng công thức trên ta tính được trái phiếu có mệnh giá là 100 với lãi suất danh nghĩa 8%/năm kỳ hạn 1 năm khi lãi suất thị trường là 16% thì có giá là 93 đồng. Một nhà đầu tư ban đầu bỏ ra 100 đồng để mua trái phiếu này vào đầu năm, tuy nhiên 2 tháng sau lãi suất thị trường bỗng nhiên vọt lên 16%/năm thì anh ta đã lỗ 7% trên 100 đồng đầu tư lúc ban đầu.

Theo báo cáo tài chính cuối năm 2007 của STB và ACB thì con số chứng khoán nợ (trái phiếu) của 2 ngân hàng này vào khoảng 10.400 nghìn tỷ đồng và 8.478 tỷ đồng. Hầu hết cái trái phiếu này được mua lúc năm 2006 và trong năm 2007. Điều đáng lưu ý là vào thời điểm đó nền kinh tế vẫn diễn biến một cách bình thường và mọi người vẫn rất kỳ vọng và sự tăng trưởng thần kỳ của Việt Nam, lãi suất huy động lúc đó chỉ khoảng 7-9%/năm. Thậm chí trái phiếu chính phủ có lãi suất cao nhất thời điểm lúc đó chỉ có 9,5% / năm. Tuy nhiên hiện tại lãi suất huy động không dưới 17%/năm . Như thế các ngân hàng đã thua lỗ rất lớn trong khoản đầu tư trái phiếu này. Theo thống kê của tác giả, giá của các trái phiếu này đã giảm không phanh dao động từ 10%-30% tính từ thời điểm tháng 12/2007 đến hết tháng 7 năm 2008.

Theo thuyết minh báo cáo tài chính năm 2007 của ACB, tác giả thử tính với số tiền 720 tỷ đồng ACB đã mua trái phiếu của doanh nghiệp chưa niêm yết với lãi suất 11,2% kỳ hạn 5 năm (giả sử ACB mua trái phiếu này vào thời điểm ngày 1/1/2007) thì áp dụng công thức định giá trái phiếu với lãi suất chiết khấu 16%/năm (lưu ý vào Ngày 8/8, Trung tâm Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HASTC) thông báo kết quả đấu thầu 1.000 tỷ đồng trái phiếu Chính phủ do Kho bạc Nhà nước phát hành, đợt 9/2008. Đã có 6 thành viên tham gia đấu thầu trái phiếu kỳ hạn 2 năm và 13 thành viên đấu thầu trái phiếu kỳ hạn 5 năm. Theo đó, đã có 5 thành viên trúng thầu trái phiếu kỳ hạn 2 năm (phát hành ngày 12/8/2008, đáo hạn 12/8/2010) với lãi suất là 17,5%/năm, khối lượng trúng thầu 500 tỷ đồng; 2 thành viên trúng thầu trái phiếu kỳ hạn 5 năm (ngày đáo hạn 12/8/2013) với mức lãi suất 16%/năm, khối lượng trúng thầu 55 tỷ đồng/tổng khối lượng gọi thầu là 500 tỷ đồng. Trái phiếu sẽ được thanh toán một lần khi đáo hạn và được trả lãi hàng năm. Trái phiếu được bán bằng mệnh giá, phát hành dưới hình thức ghi sổ, được niêm yết tại HASTC(với thông tin này tác giả lấy lãi suất chiết khấu là 16% là hoàn toàn có cơ sở và chính xác). Với những dữ liệu như vậy tác giả tính ra con số thua lỗ của ACB trong phi vụ này đã hơn 100 tỷ đồng.

Các NHTM sẽ phải giải thích như thế nào đây ? với số tiền đầu tư vào trái phiếu lên đến gần chục nghìn tỷ đồng chỉ cần một khoản giảm trừ 10% trong số này cũng đã tạo nên một con số thua lỗ khủng khiếp. Và thậm chí nếu lãi suất trái phiếu chính phủ vẫn tiếp tục tăng lên hoặc giữ nguyên 16% từ nay cho đến cuối năm thì việc cái khoản mục đầu tư chứng khoán nợ kia thâm thủng 20% là chuyện bình thường. 20% của 10.000 tỷ đồng tương đương với 2000 tỷ so với con số lợi nhuận 6 tháng đầu năm hơn 700 tỷ và 800 tỷ của STB và ACB, thì dự kiến cuối năm 2 ngân hàng này sẽ phải thua lỗ.

Các ngân hàng có thể “phản pháo” rằng, không tôi mua trái phiếu với giá 100 lãi suất 8% /năm kỳ hạn 1 năm thì tôi có 108 đồng vào cuối năm, vậy tôi đâu có thua lỗ. Thật nực cười, nếu các NHTM đưa ra lý lẽ như vậy.

Dữ liệu về giá của một số trái phiếu

Một cách giải thích ngắn gọn nếu ngân hàng mua trái phiếu CP061105 tại thời điểm tháng 12/2007 với giá 105.5 đồng, thì đến thời điểm tháng 7/2008 thì với giá 77,1 thì phi vụ này ngân hàng đã lõm hơn 26% (lưu ý vào thời điểm tháng 7 lãi suất trái phiếu chính phủ chưa có 16% /năm kỳ hạn 5 năm;Người mua trái phiếu CP061105 vẫn được hưởng các trái tức mỗi năm và lĩnh đủ vốn gốc tại thời điểm đáo hạn trái phiếu) . Hoặc một người bình dân có thể hiểu 100 đồng vào ngày 31/12/2007 anh có thể mua được 1 ổ bánh mì nhưng vào ngày 31/12/2008 108 đồng của anh chỉ mua được nửa ổ bánh thôi, nghĩa là anh đã lỗ mất hơn 50% rồi.

Những báo cáo tài chính mập mờ
 
Chúng ta biết rằng khoản mục trích lập dự phòng đầu tư tài chính và các dự phòng khác như giảm giá hàng tồn kho, tỷ giá ảnh hưởng rất lớn đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, rất nhiều các công ty niêm yết đã lờ đi các khoản trích lập này.

Gần đây công ty CPCK HSC thành phố Hồ Chí Minh cho rằng nếu CTCP Nhiệt Điện Phả Lại (PPC) thực hiện nghiêm túc việc trích lập dự phòng rủi ro tỷ giá thì lợi nhuận 6 tháng của PPC sẽ có một sự thay đổi rất lớn, chứ không phải là 571 tỷ đồng. Theo CTCP CK HSC PPC đã vay 37,1 tỷ yên với thời hạn là 22 năm, và nhà nước đã bàn giao số trên cho công ty vào ngày 26/12/2006. Tỷ giá đồng VNĐ/Yên vào thời điểm đó vào khoảng 134.

Tuy nhiên hiện tại tỷ giá VNĐ/Yên đã là 149-150 tức là VNĐ đã trượt giá khoảng 11% so với đồng yên, với khoản vay 37,1 tỷ yên của PPC, với tỷ giá VNĐ/Yên như hiện nay thì công ty phải trích lập dự phòng tỷ giá hối đoái ít nhất là hơn 460 tỷ đồng (công ty đã trả 8,9 tỷ yên vào cuối năm 2007, theo báo cáo thuyết minh tài chính 2007), còn nếu tỷ giá hối đoái giữa VNĐ/Yên vẫn tiếp tục tăng lên thì có khả năng lợi nhuận cả năm của PPC sẽ bị giảm sút rất nghiêm trọng (thực tế theo bản thuyết minh báo cáo tài chính cuối năm 2007 công ty đã phải trích lập dự phòng rủi ro tỷ giá là 232 tỷ đồng). Trường hợp của PPC là minh chứng hùng hồn cho các công ty có khoản vay mượn bằng ngoại tệ.
 
Một công ty khác tiêu biểu cho báo cáo tài chính mập mờ đó là VSP , trong phần thuyết minh báo cáo tài chính cuối năm 2007 tại khoản mục đầu tư chứng khoán dài hạn, công ty đã giải thích khoản tiền 400 tỷ đồng trong khoản mục này là số tiền giao cho IPA quản lý để đầu tư theo danh mục đầu tư số 22/HĐ-QLDM ngày 27 tháng 12 năm 2007. Tuy nhiên không hiểu nguyên nhân vì sao, con số này ở trong báo cáo tài chính quí I chỉ còn 217 tỷ, và trong báo cáo tài chính quí II chỉ còn 165 tỷ. Câu hỏi đặt ra ở đây là rốt cuộc số tiền mà VSP đã giao cho IPA quản lý đầu tư vào danh mục theo hợp đồng số 22/HĐ-QLDM là bao nhiêu ? các cổ đông và các nhà đầu tư đều có quyền biết rõ con số này là bao nhiêu theo hợp đồng ủy thác đầu tư. Và hợp đồng đầu tư đó VSP sẽ được ăn chia như thế nào, theo lãi suất cố định hay “lời ăn lỗ chụi” ? Nếu lời ăn lỗ chụi tại sao VSP lại không trích lập các khoản dự phòng ? CTCP Thủy hải sản Minh Phú quí II đã phải trích lập dự phòng lên đến 171 tỷ đồng đầu tư chứng khoán ngắn hạn trên tổng số 394 tỷ đồng của công ty. Vậy nếu khoản ủy thác “lấp lửng” kia của VSP là lời ăn lỗ chụi giống như trường hợp của PPC ủy thác 200 tỷ đồng cho Quỹ tầm nhìn của SSI thì con số lợi nhuận của VSP liệu có còn  được hơn 200 tỷ đồng không.

Trở lại vụ việc của STB và ACB. Chủ tịch HĐQT của STB đã nói, báo cáo tài chính quí II của STB là báo cáo chưa hợp nhất với CTCK và BĐS. Thật kỳ lạ, tại sao STB lại không hợp nhất báo cáo tài chính của tập đoàn. STB không thể lấy lý do như giống như CTCP Nhựa Bình Minh đó là lần đầu tiên làm báo cáo hợp nhất. Phải chăng trước sự tụt dốc không phanh của TTCK, CTCK Sài Gòn Thương Tín (SBSC) đã thua lỗ một khoản lớn. (tính đến tháng 7/2007 VĐL của STB đã là 1.100 tỷ đồng lớn hơn nhiều so với 450 tỷ của BVSC vào cuối năm 2007, như thế khoản mục đầu tư cổ phiếu của SBSC có khả năng lớn hơn BVSC nhiều), Và nếu hợp nhất sẽ ảnh hưởng lớn đến lợi nhuận của STB. Câu hỏi đặt ra là tại sao SGD CK Thành phố HCM lại chấp nhận báo cáo tài chính chưa hợp nhất của STB?

Các cơ quan quản lý đã làm gì?

Từ đầu tháng 6, SGD CK thành phố Hồ Chí Minh đã phát đi công văn yêu cầu các công ty niêm yết thực hiện nghiêm túc việc trích lập các khoản dự phòng. Tuy nhiên cho đến nay rất nhiều công ty đã làm lơ đi chuyện này. Thậm chí có công ty chỉ trích lập dự phòng ngắn hạn mà không trích lập dự phòng dài hạn. Điển hình cho doanh nghiệp này đó chính là CTCP Kinh Đô đã đầu tư hơn 700 tỷ đồng vào Eximbank, được biết Kinh Đô đã mua cổ phiếu của Eximbank với giá 7.000.000 đồng /CP tuy nhiên đến nay cổ phiếu của Exim đã sụt hơn 50%. Mặc dù vậy trong báo cáo tài chính quí II của KDC vẫn không thấy một khoản trích lập dự phòng nào - con số đầu tư tài chính dài hạn trong báo cáo quí I/2007 của KDC là hơn 830 tỷ số với 0,8 tỷ cuối năm 2007 (theo Thông tư số 13/2006/TT-BTC thì bất kể là khoản đầu tư chứng khoán ngắn hạn hay dài hạn đều phải được trích lập). Việc làm lơ đi các khoản mục quan trọng này đã khiến nhiều nhà đầu tư tưởng rằng doanh nghiệp làm ăn có lãi nhưng thực tế đây chính là “lời ảo, lỗ thật”.

Vậy phải chăng các cơ quan quản lý đã quá nhẹ tay với các công ty này. Việc lờ đi các khoản mục quan trọng đã khiến các nhà đầu tư rất dễ hiểu nhầm tình trạng của doanh nghiệp. Thậm chí trở lại với câu chuyện của STB và ACB điều gì sẽ xảy ra nếu nổ ra cuộc chiến giữa Mỹ và Iran đẩy giá dầu lên 200 USD/thùng khi đó chắc chắn lãi suất sẽ lại tăng lên, và liệu rằng ACB và STB có làm ra đủ lợi nhuận để bù đắp cho các khoản trích lập này không ? theo luật chứng khoán nếu CT niêm yết lỗ lũy kế 3 năm liền thì sẽ bị đình chỉ tư cách giao dịch. Vậy liệu có xảy ra một Enron ở Việt Nam hay không? Và ai là những người lãnh trái đắng này nếu kịch bản trên xảy ra.

Và liệu rằng với việc thâm hụt ngân sách triền miên ở mức báo động 5% GDP, và lạm phát dự kiến vẫn còn ở mức cao vào năm sau thì tỷ giá giữa VNĐ/Yên là bao nhiêu đây?
Liệu... vâng còn nhiều thứ liệu khác? Nếu những rủi ro này xảy ra thì ai sẽ là người chịu thiệt đây? Phải chăng là những nhà đầu tư đã bị lừa dối bởi những báo cáo tài chính thiếu minh bạch.

Thiết nghĩ các cơ quan quản lý nên mạnh tay với các công ty này, “thà đau một lần còn hơn đau suốt đời” .Vẫn biết rằng việc công bố những thông tin này sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến thị trường chứng khoán tuy nhiên về dài hạn nó sẽ tạo lập một sự minh bạch, công bằng cũng như niềm tin của các nhà đầu tư. Thị trường chứng khoán có thể xuống sâu nhưng không thể để niềm tin của các nhà đầu tư bị mất đi vì những “con sâu làm rầu nồi canh”.

Nguồn tham khảo:
http://www.sggp.org.vn/hosotulieu/nam2004/thang7/8600/ .
http://saga.vn/view.aspx?id=3283 .
Những con số chưa có trong báo cáo tài chính đăng trên báo ĐTCK.
http://www.ven.org.vn/tai-chinh-ngan-hang/chung-khoan/111e-thi-truong-chung-khoan-phat-trien-ben-vung/print_preview .
Download dữ liệu trái phiếu.
http://rapidshare.com/files/137066798/du_lieu_trai_phieu.rar.html