Bản thân tôi lâu nay nghiên cứu về tính sáng tạo trong các tổ chức, trải từ một công ty sản xuất phần mềm cho tới một nhà hát. Tôi nhận thấy các tổ chức có tính sáng tạo, cũng như năng suất kinh tế cao, đều có chung một đặc điểm – đó là kỷ luật. Thực tế, họ có chung khái niệm mà tôi định nghĩa bằng thuật ngữ tính sáng tạo 3-chiều – nghĩa là, 3 loại kỷ luật cùng tồn tại.
Giờ thì tôi tưởng tượng ra các bạn đang nghĩ ngợi, “Trời, bà nói gì vậy? Sao sáng tạo lại đi kèm kỷ luật? Nghe có vẻ mâu thuẫn quá!” Vậy thì, xin cho tôi giải thích.
Ba kỷ luật của tính sáng tạo chính là: (1) Suy nghĩ vượt ra khỏi nguyên tắc kỷ luật; (2) Hành động trong phạm vi kỷ luật; và (3) Thực hành một quá trình có kỷ luật để trở nên sáng tạo.
Trước tiên, người lãnh đạo và doanh nhân sáng tạo luôn suy nghĩ “vượt ra khỏi các kỷ luật ràng buộc chính họ.” Điều này có nghĩa, lấy ví dụ, các kỹ sư thì hướng đến khoa học cơ bản hoặc nghệ thuật hay giáo dục để tìm kiếm các ý tưởng mới. Các doanh nhân Việt Nam cũng có thể tìm kiếm các ý tưởng ở ngay các quốc gia láng giềng – như ở Thái Lan hay Malaysia – nhằm tìm cách tạo dựng mô hình kinh doanh cho mình trong môi trường nhiều thay đổi.
Tôi quen một ông giám đốc điều hành (CEO) của hãng phần mềm dịch vụ thông tin kinh doanh thường xuyên quan sát ngành công nghiệp điện ảnh để tìm kiếm ý tưởng. Ông giám đốc cho biết làm một tác phẩm điện ảnh khá giống việc sáng tạo ra một sản phẩm phần mềm – công việc đó phải kết hợp các tài năng đơn lẻ và phân tán lại với nhau trong một khoảng thời gian ngắn để sinh ra sản phẩm có tính sáng tạo cao – đồng thời phải đối mặt với những hạn chế về tiền bạc và thời gian. Do vậy, ông học cách thức tạo ra các đội “phản ứng nhanh” giúp sản sinh ra các ý tưởng sáng tạo tốt; cho tới giờ, doanh nghiệp phần mềm 150 người của ông kinh doanh những sản phẩm xuất xuất sắc nhất với chính cả đối thủ có tới 15.000 người tại Pháp.
Kỷ luật thứ hai là “hành động và suy nghĩ trong phạm vi kỷ luật.” Điều này có nghĩa là tìm kiếm bên trong tổ chức những con người có thể làm việc rất tốt và động viên. Con người làm việc trong các doanh nghiệp hay tổ chức đặc biệt thường là người giỏi nhất trong lĩnh vực của họ. Họ nhận thức được thế mạnh và mong muốn cùng đồng nghiệp cũng là những người có năng lực làm việc tốt. Do đó, điều này cũng có nghĩa là họ phải học sâu sắc và liên tục trong phạm vi kỷ luật và ngành nghề để giữ vững vị trí xuất sắc nhất. Đối với doanh nhân và người lao động, cũng có nghĩa là phải liên tục cập nhật – và tiếp tục tiến lên bằng cách tìm kiếm và sử dụng kiến thức, xu hướng và tư tưởng mới. Ngày nay với kết nối Internet và cam kết tầm nhìn vượt ngoài khuôn khổ qui tắc, khả năng cập nhật ngay tại các nước trong quá trình chuyển đổi và đang phát triển cũng không thua kém gì các nước giàu có.
Khía cạnh thứ ba của tính sáng tạo là một quá trình có kỷ luật, tức là một cấu trúc giúp ta trở nên tự do sáng tạo. Ý tưởng “cấu trúc khuyến khích tự do” này có thể khiến nhiều người thấy lạ lẫm. Song, các doanh nghiệp sáng tạo, theo bản năng, thường xây dựng và sử dụng một quy trình sáng tạo: sản sinh ý tưởng, kiểm tra và kiểm tra lại, kiểm tra ý tưởng thí nghiệm lần cuối, và tung ý tưởng ra. Trên thực tế, nhiều lãnh đạo doanh nghiệp nhận thấy rằng nếu xây dựng được một quy trình cấu trúc mà mọi người thừa nhận và sử dụng, thì cấu trúc đó có xu hướng cho phép mang lại nhiều tự do sáng tạo ý tưởng mới hơn.
Các doanh nhân thường ủng hộ ngay hai khía cạnh đầu tiên – liên tục tìm kiếm ý tưởng mới, xây dựng tính chuyên sâu trong một số lĩnh vực. Nhưng nhiều người cảm thấy khía cạnh kỷ luật thứ ba rất khó ứng dụng. Do đó, thay vì cho phép dành thời gian và tạo ra hệ thống để phát triển các ý tưởng mới, họ thường nhảy cóc tới các ý tưởng chứ không nghiềm ngẫm, nung nấu, hay kiểm định nữa. Thực tiễn cho thấy là họ lo ngại đánh mất cơ hội, chứ lại không mảy may lo việc thất bại với ý tưởng ngay khi đã có cơ hội. Nghĩ kỹ ra, bằng việc dành đủ thời gian cho sáng tạo theo một phương pháp có tổ chức, doanh nghiệp có thể tiết kiệm thời gian về sau và thu nhận được nhiều ý tưởng có thể hữu ích hơn nữa.
(Còn tiếp)
Viết từ Idaho (Mỹ)