Mục đích của những vị Thạc sĩ tiến sĩ chân chính là nghiên cứu khoa học, chứ không phải giành được tấm bằng để mang khoe khoang hoặc để làm tấm bùa hộ mệnh cho quan lộ của mình.

Nhưng tại sao ở đất nước ta lại có nhiều người có suy nghĩ lệch lạc như vậy? Nguyên nhân lại không phải ở mỗi người mà chính ở trong cái hệ thống trọng bằng cấp của Việt Nam ta. Thế mới có chuyện nực cười là Hà Nội (thực ra không phải là Hà Nội, mà là một vị lãnh đạo nào đó của Hà Nội) mong 100% cán bộ Thành ủy quản là tiến sĩ ( http://www.vietnamnet.vn/chinhtri/doinoi/2009/08/865203/ ). Đọc tin này em đang uống cà phê mà tí chết vì sặc các bác ạ. Cái người đưa ra ý tưởng này chắc chắn không hề hiểu được ý nghĩa của cái học vị tiến sĩ (tiến sĩ là những con người làm công tác nghiên cứu chứ đâu phải những người làm công tác quản lý nay họp chỗ này, mai họp chỗ kia. Mà những hội nghị hay buổi họp đó đâu có mang chuyên đề khoa học).

Vậy nên em dám chắc mấy cái vụ kiểu "Vinh danh" như thế này khó cản lắm các bác ạ. Các bác cứ chờ xem. Bởi lẽ những người có quyền quyết định việc này đang khao khát được vinh danh mà. Bên cạnh đó cũng còn khá nhiều quyền lợi song hành. Vì thế em nghĩ chúng ta hãy cố gắng cứu mình và những người thực sự cầu thị, hoặc những người có hiểu biết hạn hẹp. Chứ chúng ta khó mà cứu được những con người đang khát danh vọng và tiền tại lắm.

Chân thành xin lỗi những bác nào có lối nghĩ  và viết bài nghiêm túc vì em comment không được "nghiêm chỉnh" lắm bởi cái đề tài này nó vốn dĩ rất hài hước.

Em xin hết.

Ghế chéo lọng xanh, ngồi bảnh chọe
Tưởng rằng đồ thật, hóa đồ chơi
-- Nguyễn Khuyến

Hai câu thơ trên trích từ bài vịnh Tiến sĩ giấy của cụ Nguyễn Khuyến. Cụ này kinh lắm, ở cái thời ấy mà cụ đã thấy có tiến sĩ giấy rồi. Thế nên cụ viết bài thơ này hay như thần, để rồi cụm từ “tiến sĩ giấy” trở thành thành ngữ luôn!

Thực ra tiến sĩ giấy có từ lâu lắm rồi, nhưng có lẽ nó nở rộ ở thời kỳ hiện đại, khi mà bằng cấp trở thành tấm giấy thông hành trên con đường hoạn lộ, chứ không phải trên con đường nghiên cứu khoa học. Chưa thể thống kê ở ta có bao nhiêu tiến sĩ thật, tiến sĩ dỏm (mà có muốn thống kê cũng không làm nổi) trong số hơn 6.000 tiến sĩ ở VN. Vì vậy cho nên vừa qua có thông tin một công ty đứng ra thành lập một dạng “Văn miếu đương đại” để vinh danh những vị tiến sĩ, lập tức có rất nhiều phản ứng khác nhau, chủ yếu là người ta “xin can”, đừng làm như vậy, vì như thế phải vinh danh cả tiến sĩ giấy thì vinh danh để làm chi! Mà ở ta tiến sĩ giấy nhiều lắm.

Hãy tưởng tượng có vị chỉ học đến lớp 9 lại có hai bằng đại học, như báo chí vừa đăng tin, thử hỏi những loại như vậy lọt đến hàng tiến sĩ thì vinh danh cái nỗi gì? Vinh danh cái bằng... “tiến sĩ âm phủ”- giống như tiền âm phủ không hơn không kém! Rồi thì vị tiến sĩ này, tiến sĩ kia ai “vào” trước “vào” sau, nằm ở vị trí nào. Có vị “lưỡng quốc tiến sĩ” thì đặt ở đâu... Lại có vị không được vào thì quậy tưng, làm sao giải quyết... Và liệu có những vị tiến sĩ thiệt, với những công trình nghiên cứu lẫy lừng, tốn biết bao công sức, có chịu “nằm chung” với các vị tiến sĩ dỏm? Cho nên người ta “can”, không nên làm cái “Văn miếu đương đại” ấy. Người ta “can” cũng còn nhiều lý do, tỉ như chúng ta đang có kế hoạch đào tạo hơn 1 vạn tiến sĩ, mà nếu thành tiến sĩ tất thì... đất ở đâu mà vinh danh, rùa đá đúc làm sao cho kịp với tốc độ tăng chóng mặt của số lượng tiến sĩ đại trà?

Ta đã có Văn miếu, vinh danh các vị tiến sĩ tiền bối. Thực ra trong các vị được vinh danh ở Văn miếu Quốc Tử Giám, có bao nhiêu vị có công với đất nước, để tiếng thơm ngàn năm? Tất cả chỉ có tính tương đối. Văn miếu ấy chỉ để tôn vinh cái sự học, mà cái sự học là học cho bản thân. Cái đáng vinh danh là những công trình cho đất nước, cho nhân loại của các nhà khoa học, nhà văn hóa... chứ không phải vinh danh cái bằng tiến sĩ.

Con người có tính háo danh kỳ lạ. Cũng vì cái tính háo danh mà khối vị bị lừa để được tôn vinh, vinh danh. Ở Mỹ có cả một công ty kinh doanh cái chuyện “vinh danh”- công ty Academy. Chính công ty này đã từng lừa được một nhà khoa học của ta, khi đưa vị này vào chức danh “viện sĩ” trong Academy of science, làm vị này tổ chức ăn mừng 3 ngày liền! Cách lừa theo kiểu “Who is Who” cũng đã từng xảy ra nhan nhản! Chính vì vậy mà người ta sợ cái “Văn miếu đương đại” tổ chức nên có thể cũng để kinh doanh cái hư danh! Nghe đâu cái dự án này mới nhúc nhích, đã có vị tiến sĩ nọ đến đăng ký để được vinh danh tắp lự! Lại nhớ, cách đây vài năm có công trình về “các tiến sĩ VN” xuất bản bán chạy ầm ầm, vì vị tiến sĩ nào có tên trong ấy cũng mua vài cuốn để làm oai. Đó cũng là một cách vinh danh... trên giấy! Còn bây giờ là vinh danh trên bia đá - kiểu “tiến sĩ... đá”!

Vinh danh những nhà khoa học, nhà văn hóa có công với đất nước, với nhân loại thì nên làm, và nên chọn hình thức nào hợp lý, chứ chơi cái kiểu vinh danh đại trà thì chẳng có ý nghĩa gì!

Cụ Nguyễn Khuyến, đỗ “tam nguyên”- đại khoa - một nhà thơ ưu thời mẫn thế như vậy mà cũng “tự trào” về mình: Nghĩ mình cũng gớm cho mình nhỉ/ Thế cũng bia xanh, cũng bảng vàng, thì các vị tiến sĩ của ta cũng nên suy nghĩ kỹ trước khi nhập hộ khẩu vào “Văn miếu đương đại”!

TÚ CỐT

Ở Tây Âu thời đầu 2000, chúng tôi còn hay nói một loại tiến sỹ khác, gọi là "tiến sỹ mái ấm tình thương" hoặc lịch sự hơn thì là "đốc-tờ dự án" là nhóm được cấp tiền hữu nghị đi học và cho ra "quả bói" càng nhanh càng tốt. Cũng không khác bao nhiêu tình trạng tác giả Hoa Lư vừa kể rõ chân tướng sự thật.

Nỗi đau của những người nghiêm túc lao động khoa học là nhìn thấy "cá mè một lứa" với đám chưa bao giờ biết lao động KH là gì, nhưng danh xưng ghê gớm, thậm chí còn hơn cả "đồ thật". Trước kia, tôi có đưa ra một mệnh đề mà sau đó nhiều người cũng đồng ý: Cách giết nhà khoa học tử tế nhanh nhất là cho sống chung với trí thức rởm. Lòng tự trọng sẽ giết họ, không cần đến vũ khí nào khác cả.

Bản thân tôi được vinh hạnh một lần một tay Phó tiến sỹ (sau nâng hạng tiến sỹ, mà còn không được như tác giả Hoa Lư là ở Đông Âu đâu, đây chỉ loanh quanh cái làng Hà Nội thôi), ra "vỗ vai thân mật" và tâm sự mở đầu: "Những người làm khoa học như tớ với cậu..." Cảm giác thực của tôi là xây xẩm mặt mày... Mình hết lòng cố gắng vì khoa học và sự nghiệp nghiên cứu mà chỉ tới đến ngưỡng đồ rởm, và vào cùng một rọ với tay PTS "nội địa" nâng cấp, trông y hệt một anh phòng thuế này thôi sao. (Xin lỗi, từ "phòng thuế" là của một học viên cao học thốt lên khi nhìn thấy vị PTS này, và do tôi trót nghe, ấn tượng choáng váng vì... đúng quá, chứ thực tình tôi không định chê gì.) Trót quen biết quá nhiều giới "khoa học gia" cho dù đặc biệt quý trọng một số người, nhưng cảm giác chung của tôi thì giống hệt PTS. Hoa Lư.

Làm ơn cũng xin chừa tôi ra! Trí thức có thể làm việc, không cần đánh đổi gì và sống với lòng tự trọng của bản thân, của nghề nghiệp. Không biết tự trọng, thực ra, họ không tồn tại.

Hãy để lại những tác phẩm và cống hiến tử tế. Thế đã là quá đủ.