Nhiều người trong chúng ta nghe bài Còn Thương Rau Đắng Mọc Sau Hè thì cũng biết có một loài rau dùng để nấu canh ăn đắng lắm, nhưng hình dáng nó ra sao…

Trong các loại dùng để nấu canh, mà ăn đắng nhứt có lẽ là nấm tràm, kế đó là khổ qua (mướp đắng) rồi mới đến rau đắng.

Loại rau đắng cọng tròn mà xanh lợt hiện nay ở Việt Nam cũng có bán đầy ngoài chợ, nhưng người dân gọi là rau đắng biển và không được chuộng bằng rau đắng đồng.

Các bạn thấy trong bài hát có nói tới "..Coi khói đốt đồng .."

Vì ngày xưa ruộng đồng miền Nam chỉ cấy hay xạ lúa có một mùa, lúa xạ vào tháng 4 mà mãi tới tháng 12 mới chín vàng (8 tháng, trong khi lúa bây giờ có 70 ngày nghĩa là hơn hai tháng), bởi vậy ít có năm nào mà đem lúa về chất trên sân nhà trước Tết lắm.

Lúc đó trên cánh đồng vắng tanh vì chỉ còn trơ gốc rạ vàng ươm, thỉnh thoảng mới thấy vài người đi đào chuột hay tát đìa mà thôi.

Người ta chỉ cần một mồi lửa là đám đốt đồng cháy lan ra cả mấy tuần, đêm đêm lửa sáng rực bò dần từ bờ kinh đằng kia đến tận rặng tràm cuối ruộng đằng này cách nhau cả chục cây số.

Hồi thập niên 60, rùa rắn còn nhiều, người ta nằm im phục kích dưới lung sẽ bắt được những loài này chạy trốn khói lửa, nhưng nếu chúng thấy bóng người là nằm ì lại có khi bị chết thiêu cũng đành.

Lung là cái gì?

Đó là một lạch nước sâu, chạy ngoằn ngoèo trên cánh đồng, không trồng lúa trên đó được nên chỉ có bông súng, củ co, cây điên điển mọc mà thôi. Thỉnh thoảng cũng có những đám cỏ lăn, lác hay cây đưng mọc rậm ri trên đó có ổ gà đồng hay tổ con chim dòng dọc dài như chiếc vớ, nhưng hầu hết lung trống lổng, lâu lâu có mấy bè rau muống hoặc rau dừa xanh có mấy phao trắng mọc từ thân ra làm cho cây rau nổi trên mặt nước.

Mỗi năm qua mùa Tết Nguyên Đán, nước trên đồng cạn khô nên bắt đầu nứt nẻ, nhưng nền đất dưới lung vẫn còn ẩm ướt. Từ nền đất ẩm này mọc lên hai loại rau hoang, đó là cải cúc đồng (tần ô) và rau đắng.

Cúc đồng ăn có mùi nồng hơn loại trồng trong vườn, khi cây cúc già rồi thì thân phồng ra như củ đậu phọng, nhổ lên đưa gần vô tai nghe có cái gì gõ lục cục trong đó, tách ra thì thấy một con sâu đã sắp biến dạng thành con rầy cánh cứng.

Hiện nay trên đường về miền Tây có rất nhiều quán cháo cá, nhưng hầu hết rau bày ra trên bàn là rau đắng biển. Rau đắng biển bây giờ được trồng cách công nghiệp hay trong nhà kính, mọc mạnh, nhiều và có quanh năm, nhưng rau đắng đồng thì không như vậy, nó hiếm lắm.

Tôi thấy chỉ có quán Cây Sung gần Cai Lậy là có rau này ăn với cháo cá lóc. Quán này cách đây hơn 10 năm chỉ là một cái lều quán lá, trước sân có một cây sung trái xanh đỏ đẹp và mát, vậy mà chỉ nổi danh vì một món cháo cá rau đắng thôi, sau 10 năm chủ nhân giàu lên thấy rõ, cơ ngơi bây giờ như một nhà hàng.

Ngày tôi còn nhỏ, rau đắng mọc trên lung dầy đặc, xanh mướt và cao cả gang tay, trưa nắng chang chang mà mình nằm lên thấy mát lạnh và êm như một tấm nệm. Nếu cắt một khoảnh lung chắc cũng đầy cả chiếc xe bò.

Rau cộng mảnh như rau răm, lá thuôn tròn và nhỏ hơn lá rau dệu, nó cũng hơi giống rau sam nhưng cộng nhỏ hơn, lá mỏng hơn và mọc lên cao chớ không lan ra sát mặt đất như cây rau sam.

Từ ngày quê tôi đổi qua trồng lúa Thần Nông 2 mùa, thì không còn thấy rau đắng mọc lên nữa, vì ngay sau Tết là mùa rau đắng thì vụ lúa Đông Xuân đang có đòng đòng sắp trổ, ruộng còn ngâm nước rau mọc sao được.

Hơn 35 năm rồi, rau đắng hầu như chìm khuất trong trí nhớ, vậy mà hồi tôi về thăm nhà, thấy rau đắng lại mọc đầy sau vườn y như trong bài hát của Nhạc sĩ Bắc Sơn.

Sao lạ lùng vậy? Hồi trước đây nó chỉ mọc ngoài đồng, sau mấy mươi năm hạt giống từ đâu mà lại có trong vườn? Số là như vầy:

Bây giờ không mấy ai lấp cái ao, cái đìa gần nhà bằng cách ra ruộng chở đất về nữa, vì ruộng đã bằng phẳng không còn đất gò và công chở đất về cũng mắc, nên người ta lấp bằng cát. Từng ghe cát đậu dưới sông hay kênh rạch, dùng máy bơm theo ống mà phun cát lấp đìa. Làm theo kiểu này gọn, rẻ mà sau này có muốn xây nhà trên đó cũng tốt vì cát dẽ ra làm nền móng tốt hơn bùn xình.

Tuy nhiên vườn cát này trồng cấy cây gì trông cũng èo ọt lên muốn không nổi, người ta mướn nhân công "vác bùn" lên đắp thêm trên mặt cát một lớp dầy khoảng hai ba tấc. Khi bùn khô rồi thì thành một lớp đất màu nên chuối, ổi, mía, mãng cầu xanh tươi trông thấy ... Và dưới chân mấy cây trái này, một lớp rau đắng mọc lên.

Truy nguồn cội thì ra hột rau đắng lẫn trong bùn từ ruộng chảy về ao, hoặc trôi ra sông rồi trầm tích ở đó, mấy mươi năm nay khi được vớt lên vườn nên nảy mầm mọc lại.

Rau đắng bền bỉ y hệt như người dân quê chân lấm tay bùn, qua bao chiến tranh, biến động của thời cuộc rồi vẫn vươn lên, bám lấy mảnh đất quê hương để mà tồn tại.

Tôi trở về nơi chôn nhau cắt rốn sau thời gian dài xa cách và thật ngỡ ngàng trước cảnh đổi thay quá lớn ở quê mình. Con đường này, ngày xưa là lối mòn quanh co uốn khúc, giờ thì thênh thang thẳng tắp, nhựa đen bóng loáng dưới nắng hè. Cánh đồng trước mặt thuở ấu thơ tôi đào dế, bắt cào cào, giờ san sát công ty, xí nghiệp.

 Xa hơn nữa, những thửa ruộng liền bờ mà tụi trẻ con chúng tôi thường mò cua, bắt ốc giờ tấp nập nhà máy, công trường. Đâu còn mái tranh chái bếp, chỉ thấy ngói lợp đỏ tươi, tường rào kín cổng.

Tôi bước đi, đi mãi đến khi chân mỏi, cổ khô mới tạt vào quán nước bên đường. Quán vắng, mình tôi thả hồn theo làn điệu dân ca. Tiếng hát Như Quỳnh sao bỗng ngọt ngào, đầm ấm, lời bài ca sâu lắng tự đáy lòng. Tôi đang khát khao tình thâm quyến thuộc, tôi đang thèm cái tình cảm quấn quít của ruột thịt, họ hàng thì hình ảnh của hai chị em ở tuổi xế chiều còn ngồi nhổ tóc bạc cho nhau sao mà đáng yêu đến thế. Mỗi lời của bài ca đều nói lên đúng tâm trạng của tôi – nhớ quê da diết, nhớ từng hình ảnh thân thương, từng kỷ niệm ấu thơ đã gìn giữ. Có lúc lại ao ước “Xin được làm mây mà bay khắp nơi giang hồ, ghé chốn quê hương xa rời từ cất bước ly hương. Xin được làm gió, dặt dìu đưa điệu ca dao, chái bếp hiên sau cũng ngọt ngào một lời cho nhau” và đôi khi cũng xốn xang “Ai cách xa cội nguồn ngồi một mình nhớ lũy tre xanh dạo quanh khung trời kỷ niệm chợt thèm rau đắng nấu canh...”.

Cô chủ quán chiều khách, quay lại cuốn băng cho tôi nghe bài hát đến ba lần. Chưa có ca khúc nào cuốn hút tôi mãnh liệt như bài Còn thương rau đắng mọc sau hè. Tiếng hát Như Quỳnh đã chuyển tải lời ca vào sâu tận tâm hồn tôi. Xin cảm ơn ca sĩ Như Quỳnh, xin cảm ơn nhạc sĩ Bắc Sơn đã cho tôi cảm xúc này. Tôi coi như mình chưa về quê, mãi mãi là người xa xứ, mãi mãi là kẻ ly hương để tôi còn có cội nguồn mà hoài tưởng, mà nhớ thương. Nhớ thương, hoài tưởng tôi sẽ nhẩm khúc ca này dù trong lòng đôi lúc cũng chạnh đau bởi còn đâu rau đắng mọc sau hè !

--------------------------------------------------

Còn Thương Rau Đắng Mọc Sau Hè
Sáng tác: Bắc Sơn
Ca sĩ: Như Quỳnh

Nắng hạ đi
mây trôi lang thang cho hạ buồn
coi khói đốt đồng, để ngậm ngùi chim nhớ lá rừng

Ai biết mẹ buồn vui khi mẹ kêu cậu tới gần
biểu cậu ngồi mẹ nhổ tóc sâu,
hai chị em tóc bạc như nhau

Đôi mắt cậu buồn hiu phiêu lưu
rong chơi những ngày đầu chừa ba vá miếng dừa
đường mòn xưa, dãi nắng dầm mưa

Ai cách xa cội nguồn,
ngồi một mình
Nhớ lũy tre xanh dạo quanh khung trời kỷ niệm
Chợt thèm rau đắng nấu canh

Xin được làm mây mà bay khắp nơi giang hồ
Ghé chốn quê hương xa rời từ cất bước ly hương
Xin được làm gió dập dìu đưa điệu ca dao
Chái bếp hiên sau cũng ngọt ngào một lời cho nhau

Xin sống lại tình yêu đơn sơ,
rong chơi những ngày đầu chừa ba vá miếng dừa
đường mòn xưa, dãi nắng dầm mưa

Xin nắng hạ thổi buồn để mình ngồi nhớ lũy tre xanh
dạo quanh, khung trời kỷ niệm
Chợt thèm rau đắng nấu canh