Chứng khoán HOSE còn 545 điểm, HaSTC còn 191. Những khuôn mặt buồn, những lời than vãn, chỉ trích, giận dữ và đằng sau đó là sự luyến tiếc. Tiếc cho mồ hôi, nước mắt, suy tư… để nhằm bỏ đồng tiền vào nơi sinh lợi tốt nhất. Hóa ra thì chỗ tưởng chừng là tốt nhất, lại có thể là nơi rủi ro nhất với đại đa số. Quy luật ấy như một bài học, mà học mãi vẫn chưa thuộc.

Cỡ những năm 1998-99, lần đầu tôi được biết tới khái niệm thực sự thế nào là chênh lệch giàu nghèo trong con mắt cộng đồng kinh doanh quốc tế, nhờ một nhà kinh doanh người Nam Phi. Lúc ấy, sau tất cả những trình bày tốt đẹp về kinh tế Nam Phi, điểm sáng đáng nói nhất của Lục địa Đen, ông ta trầm ngâm nói về rủi ro tiềm tàng nhất: Chênh lệch giàu-nghèo và mức sống. Chỉ số chênh lệch ấy gọi là Disparity, và ngày nay nó là câu chuyện của Trung Quốc và Việt Nam, cũng như nhiều quốc gia khác.

TTCKVN là nơi thực hiện các giá trị kinh doanh tiềm ẩn, là chỗ các dòng thông tin định giá các tài sản của tương lai. Và bản chất của tương lai là: “Sự bất trắc.”

Nhưng những người giàu vẫn giàu, sự chênh lệch còn nguyên. Rủi ro đã được phân tán từ một nhóm doanh nghiệp, chuyển thành tài sản tài chính giá cao, phân tán cho hàng trăm ngàn, và tới đây hàng triệu người đầu tư vào tài sản tài chính. Những mảnh ruộng còn nguyên cá bơi được đưa vào tài sản doanh nghiệp và vốn hóa: Mua, giá 3 lần. Những cỗ máy cũ “vừa chạy vừa sửa” được tân trang trong sổ sách để “tái phục hồi” nguyên giá tài sản cố định: Mua, giá 4 lần, v.v... Vô số những động tác như thế được thực hiện khi VN-Index ở ngưỡng cao 900-1100. Hàng trăm triệu CP đã được phát hành ra duy nhất dựa trên một yếu tố: Niềm tin ở tương lai, và theo cách nhìn khoa học: Niềm tin vào sự không chắc chắn.

Điều đáng buồn ấy là biến cố chắc chắn đã xảy ra như thị trường và toàn xã hội nhìn thấy lại là biến cố xấu. Mất mát là một nỗi buồn, nhưng không phải tất cả đều mất.

Vì lý do công việc, tôi cũng hay ngồi trong các xe hơi sang trọng. Đó là dịp nhẩm đếm tài sản đã được thu hồi thông qua CP, từ hàng trăm ngàn người của xã hội. Có lần ngồi trong chiếc Lexus SUV, tôi hỏi giá, anh tài xế nói 180.000 USD. Xấp xỉ 3 tỷ, một tài sản quá lớn, ngay cả với máy móc của doanh nghiệp. Anh tài xế nói tỉnh bơ: “Thứ này ở Sài gòn là rẻ rồi, tầm dưới trung bình. Khá hơn phải cỡ 250.000 USD trở lên.” Không rõ khi nói câu ấy, anh tài có nhẩm lại mức lương và tài sản gia đình mình không.

Một lần khác, sau khi đã có nhiều kiến thức giá cả xe hơi hơn, tôi bước lên ngồi ở chiếc Porsche SUV. Tôi ước tính, chắc nó chừng 6-7 tỷ. Và rồi rất bối rối. Chỗ của mình là ở đâu trên chiếc xe này. Ngồi lên nó thì cần mang một trọng trách đáng kể, phải bảo vệ tài sản của người chủ, một vết xước do móng tay dài gây ra cũng có thể có trị giá nhiều bao gạo. Nhưng cuối cùng, tôi vẫn nhầm. Chiếc xe đó nghe thông tin có giá trị 12 tỷ!

Tôi nhớ những con trâu bị chết vì giá lạnh ở Sapa sau Tết 2008, kèm theo những giọt nước mắt. Tôi nhớ những hình ảnh người nông dân ngâm chân dưới ruộng lạnh khi trời giá rét 6-7 độ C, ngay ở Sóc Sơn, Hà Nội mới đây thôi. Tôi cũng không thể quên được niềm vui của một gia đình khi có con xin được việc làm với mức lương 1,5 triệu đồng/tháng.

Sự chênh lệch ngày càng lớn, và những nhà đầu tư nhỏ trong bối cảnh kinh tế biến động có thể đứng trước rủi ro của bất kỳ tài sản nào, dù là chứng khoán, vàng hay bất động sản, nếu thiếu đi phân tích, thông tin và kiến thức. Chênh lệch giàu nghèo ngày càng đáng sợ hơn. Và các thị trường tài chính, thị trường tài sản lớn nếu không được lành mạnh hóa và mất đi các thước đo chuẩn mực về đạo đức, văn hóa kinh doanh sẽ là tác nhân làm gia tăng cái độ chênh lệch ấy. Ở điểm sôi “người giàu” cũng khó mà sống hạnh phúc khi xung quanh đầy người nghèo.

Hà Nội, ngày Chủ nhật 23/3/2008

Bài viết www.saga.vn giới thiệu trên Báo Tiền phong số ra ngày 25/03/2008.