Saga - Văn minh - Ta vs. Tây

Chúng ta nhíu mày khó chịu khi nhìn thấy cảnh chàng thanh niên bảnh bao thản nhiên tâm sự với cái gốc cây. Chúng ta bất bình vì xe cộ chạy loạn xạ trên đường, người đi xe vượt đèn đỏ, người đi bộ leo qua hàng rào qua đường. Chúng ta khó chịu khi nhìn thấy đám đông chen lấn hỗn loạn để mua vé thay vì trật tự xếp hàng, v.v. Có cả nghìn cái ví dụ chướng tai gai mắt có thể nêu ra ở đây.

Chúng ta thường hay so sánh văn minh Ta với Tây. Vâng, rõ ràng là sau cách mạng công nghiệp có thể nói Tây văn minh hơn Ta thật. Nhưng không phải văn minh một cách vô điều kiện, không có cái sự văn minh nào tự nhiên đến cả, nó buộc người ta phải tra qua một quá trình nỗ lực, điều chỉnh đau đớn và thích nghi lâu dài vì bản chất con người là hoang dã, tự do và vô tổ chức.

Hãy xem Tây hành xử thế nào nếu đến sống với Ta.

Đi đường: Lonely Planet hướng dẫn du khách qua đường ở Việt Nam thế này: nếu qua đường ở Việt Nam, đừng có dại mà cứ thấy đèn xanh là cắm đầu đi qua. Hãy quan sát, đi thật chậm và phải thật dũng cảm, cứ đi thật chậm và xe cộ sẽ tự lách qua tránh bạn. Và trong hoàn cảnh ấy, vì an toàn sinh mạng cho mình, tất cả du khách đều ít nhiều không tuân thủ tín hiệu giao thông. Như thế Tây có văn minh hơn Ta không?

Du lịch: vẫn là Lonely Planet, nếu bạn đọc sách hướng dẫn du lịch Lào của họ , bạn có thể bật cười thích thú khi trong đó người ta hướng dẫn du khách là nếu đến Lào, đừng có cố công tìm kiếm WC công cộng, thay vào đó, tìm luôn một góc khuất, hay gốc cây nào đó mà giải quyết. Mọi người đều làm vậy, tôi hồi đi du lịch Lào cũng làm thế luôn. Trong hoàn cảnh ấy Tây có văn minh hơn Ta không?

Làm ăn: thực tế trong hơn 10 năm phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam, chúng ta chưa thực sự có được nhiều thành tựu. Tỷ lệ nội địa hóa thấp, giá xe trên trời, chất lượng là vấn đề nhức nhối. Mà rõ ràng là làm ăn với tây cơ mà, văn minh kinh doanh của họ ở đâu? Có nhiều lý do, một phần từ những rủi ro từ độ bất ổn trong môi trường kinh doanh, một nhóm các bạn Tây đối phó bằng cách đưa ra các chính sách kinh doanh có phần chộp giật ngắn hạn, lấy hớt váng, cắt ngọn làm kim chỉ nam. Ăn xổi ở thì, giật gấu vá vai mà là văn minh của Tây ư?

Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài, người Việt chúng ta không phải sinh ra đã là vô tổ chức, kém văn minh mà phần nhiều do những tác động khách quan của quá trình lịch sử. Hôm trước đi dạo trong công viên Thủ Lệ, tôi thử làm người văn minh, cầm que kem đi sái cẳng không tìm được thùng rác, thôi thì cuối cùng làm người thiếu lịch sự lẳng luôn vào cái đống rác to đùng ở cuối đường. Rồi lại nhớ mấy tháng trước có lần đi uống bia hơi muốn nổ bụng rồi đi tìm WC công cộng mấy cây số không thấy: tâm sự với gốc cây hay nổ bàng quang đây? Ngay tuần trước có việc đi mua vé xe bus, tôi cũng đành lao vào đám đông bùng nhùng ấy mà cố tranh chấp để mua được cái vé. Chả nhẽ ngẩn ra đứng nhìn hay ôm mặt khóc chờ Bụt hiện lên?

Mà sao người ta không đặt thêm vài cái thùng rác, xây thêm vài cái WC (thu tiền cũng được), hay làm cái đường xếp hàng (bằng 2 cái dây vải căng ra hướng dẫn người ta xếp hàng), có khó khăn và tốn kém quá không?

Văn minh là một cuộc chiến, cuộc chiến cần phải có người chỉ huy cứng rắn và quyết đoán.

Quần chúng, ở một góc độ nào đó, sẽ giống những củ khoai tây, bó trong bao tải thì trật tự chứ đổ ra là chạy lộn xộn không có hàng ngũ chi cả. Nhà nước, do đó, sẽ cần mạnh tay đưa ra các hướng dẫn văn minh thiết thực, dễ hiểu. Văn minh, ý thức chỉ đến trong những nỗ lực, chính sách cụ thể, chứ không đến trong ca thán hay bỉ bai, so sánh.

Chúng ta đã có những hình ảnh văn minh rất đẹp: đường xá quang đãng, sạch sẽ, không hề có kẹt xe những ngày APEC, không xa lắm so với thời điểm hiện nay, con đường Kim Mã 8 làn (10 làn?) chiều nào cũng kẹt. Chúng ta làm được, văn minh là cái gì đó gần gũi chứ không quá cao xa.

Không phải tự nhiên mà ngày xưa Tuân tử cho rằng rằng “Nhân chi sơ tính bản ác”. Một xã hội lộn xộn thời xưa cần có một bàn tay sắt để kiểm soát và hướng dẫn. Có thể đó cũng là xuất phát điểm đúng đắn cho cuộc chiến văn minh của chúng ta.

Suy cho cùng, ‘văn minh’ cũng chỉ là những phản xạ có điều kiện của con người mà thôi.